و رعايت سلسله مراتب بين آنان هيچ اثرى ديده نمىشد . دربارهء فرمانده هيأت يعنى برونيار اين سخن ورد زبانها بود كه : « هيأت اتريشى شكست خورد چون فرمانده نداشت ، فرانسويها از آن جهت شكست مىخورند كه فرمانده دارند . » تقريبا همه پس از مدت كمى مشاغل خود را ترك گفتند بدون اينكه كار قابل ذكرى انجام داده باشند . اصولا فرانسويها موقعى كه به صورت دسته‌جمعى و در ارتباط دائم با وطنشان و بخصوص پاريس باشند كارى از پيش مىبرند ؛ اما هنگامى كه تك افتاده در كشورى غير متمدن بمانند چه از نظر روحى و چه از نظر جسمى نمىتوانند با محيط خود تطبيق كنند . از پيروزى تلاشهاى فرهنگى و تمدنى هيأتها در اورميه و سلماس هرگز آثارى نديده‌ام ؛ به نظر مىآيد كه اينها به اشاعهء تعاليم دينى و مختصرى اطلاع از زبانهاى فرانسوى و انگليسى اكتفا كرده باشند . پس از اينكه اطمينان كافى حاصل كردم كه در اوضاع و احوال حاكم بر مملكت مدارسى كه خودشان تأسيس كرده‌اند چندان به درد پرورش فرهنگ اهالى اين كشور نمىخورد و دانستم كه اين تعليمات مدارس به هيچ وجه مكفى نيست بلكه بايد با سرمشق گرفتن از ممالك متمدن كارى براى آنها انجام داد در سال 1858 « 38 » وزير وقت يعنى فرخ خان را بر آن داشتم كه باز تعدادى ديگر از جوانان را به فرانسه بفرستد تا در آنجا به علوم و فنون و صنايع و حرف آشنا شوند و در آن رشته‌ها به تحصيل بپردازند . اميد است اين فرزندان وطن كه با آموختن زبان فرانسه قبلا كارشان آسان شده پس از بازگشت به كشور خود به تعليم آموخته‌هاى خود به سايرين بپردازند و علم خود را به حوزه‌هائى وسيعتر منتقل سازند . اما در اين مورد هم خيلى زياد نبايد به خود وعده و وعيد داد ؛ زيرا شرقيان نظرى تند و نگاهى تيزبين در مورد نقايص و زيانهاى اوضاع اجتماعى مدرن حاكم بر جوامع ما دارند ، اما از درك و كشف آن جوهرى كه اخلاق و سجاياى جامعهء اروپائى را تشكيل مىدهد ، عاجزند ؛ به همين دليل اغلب مىشنويم كه دربارهء فرنگيها مىگويد : « آنها خبيثتر از ما هستند . » و ديگر اين خود حقيقتى است كه در تركيه و مصر همه بدان اذعان دارند كه آن تعداد از اهالى بومى كه به اروپا رفته‌اند پس از بازگشت خود عناصر اروپائى را خيلى بيش از كسانى كه پايشان از مملكت خارج نشده است ، تخطئه مىكنند و منفور مىدارند . اميدوارم كه شاگردان من استثنائى بر اين اصل باشند . مطابق جديدترين اخبار بيطرفانه‌اى كه از پاريس رسيده است بسيارى از آنها چه در رشته‌هاى صنايع و چه در قسمت نظام و همچنين در مؤسسات حرفه‌اى در شمار بهترين اميدهائى هستند كه به عنوان مبشر تعليم و تربيت آينده و اخلاق و رفتارى پسنديده به مملكت خود خدمت خواهند كرد .

--> ( 38 ) . برابر با 5 - 1274 ه . ق . - م .