باب پنجم : امراض امتلائيهء آلات تنفسى و صوتى و قلب از جمله عوارضى كه غالبا بعد از اين امتلاءات « 1 » عارض مىشود ، اورامى است كه در پرده‌هاى آلات تنفس حادث مىگردد ؛ خصوصا كه امتلاى خونى در كبد يا عروق باشد و عوارض خارجيه ، مانند برخورد سرما يا حركات تند و سنگين از جماع در حالت امتلا و غير آن اتفاق افتد و پستى و بدكيفيتى در اخلاط مستعدهء بر تصرف حرارت غريبه « 2 » به هم رسيده باشد و ضعفى هم در آن اغشيه از امور خارجه يا داخله باشد كه نفوذ ماده را قبول نمايد . اقسام اين اورام : هرگاه ماده در پردهء مستبطن اضلاع زور - يعنى آن پرده كه از داخل بر دنده‌هاى پنجگانه كه سرشان آزاد است - واقع شده يا پردهء ميانهء آن دنده‌ها و ماهيچه‌هاى ميانه يا پردهء روى آنها نفوذ كرده باشد ، « شوصه » نام دارد ؛ چه از سمت راست باشد و چه از سمت چپ . اگر ماده ، در حجاب حاجز - پرده‌اى كه ميان آلات غذا و آلات تنفس قرار دارد - يا پرده پوشانندهء اضلاع الصدر « 3 » نفوذ نمايد ، « ذات الجنب خالص » و « ذات الجنب صحيح » نام دارد . اگر ماده در اغشيهء عضلات واقعه در ميانهء دنده‌هاى سينه يا پردهء پوشيده شده بر همين دنده‌ها نفوذ كند ، « ذات الجنب مغالط » و « ذات الجنب غير صحيح » و « ذات الجنب غير خالص » نام دارد . اگر ماده در پردهء نصف‌كنندهء سينه نفوذ كند ، هرگاه طرف متصل به اضلاع الصدر متورم شود ، « ذات الصدر » و اگر شركتى به دماغ داشته باشد ، « برسام » نام دارد .

--> ( 1 ) . يعنى امراض كبدى مذكوره كه همگى از نوع امتلائيه بودند . م . ( 2 ) . حركات تند و سنگين مذكوره ، در بدن ايجاد حرارتى زايد بر حرارت غريزى مىكنند كه « حرارت غريبه » نام دارد . و نيز هواى سرد ، باعث احتقان حرارت در باطن بدن و اعضاى درونى چون جگر مىشود و در نتيجه اين حرارت ، در آن اخلاط تصرف مىكند و استعداد مرض‌آورى كه در درون آن‌ها بود به فعليت مىرسد . م . ( 3 ) . هفت دندهء محافظ قلب و ريه را « اضلاع الصدر » ، يا « عظام القص » مىنامند . م .