ميرزا حاجى بابا محمد تقى شيرازى

51

شرح و نگارش نو و روان از تسهيل العلاج و رساله حافظ الصحة ( فارسى )

اعضاى بدن زود گرم شوند ، دليل حرارت است و اگر زود سرد شوند ، دليل برودت است . هفتم : ميزان خواب . پرخوابى ، علامت برودت و رطوبت است ؛ خصوصا برودت و رطوبت دماغ . و كم‌خوابى ، دليل حرارت و خشكى ؛ است خصوصا حرارت و خشكى دماغ و اعتدال هر دو ، از اعتدال مزاج حكايت مىكند ؛ خصوصا از اعتدال دماغ . هشتم : گونهء افعال . هرگاه افعال بدن ، قوى و سريع باشد ، علامت حرارت است . و اضدادش ، علامت برودت است ؛ مثلا زود دندان درآوردن و نيز زود رشد كردن و همچنين سرعت رشد مو و سرعت حركات و . . . نهم : نحوهء دفع فضولات . اگر دفع بول ، براز ، منى و خون حيض همراه با سرعت باشد ، دليل حرارت است ؛ خصوصا اگر با تيزى و سوزش دفع شوند و بالاخص اگر با بوى شديده و تند باشد . و خلاف امور مذكوره ، علامت برودت است . دهم : امور نفسانيه ؛ مثلا سرعت غضب و اقدام بر امور ترسناك و نترسيدن و حسن ظن و اميد انجام امور مشكله و قساوت قلب و امثال آنها ، دليل حرارت است . و اضدادش ، مانند ترس ، بزدلى ، سرعت انفعال و امثال آنها ، دليل برودت و رطوبت است . نكته : اين دلايل ، اغلبى و اكثرى است و قابل تخلف مىباشد ؛ چنان‌كه بسيار ديده شده كه كسى كثرت ترس داشته اما در اثر اخراج خون از بدن او با فصد يا حجامت ، ترس او از بين رفته است ؛ پس اين ترس را نمىتوان داراى منشأ مزاجى دانست « 1 » خلاصه ، اين احكام ، تخلف‌پذيرند ؛ بلكه اسباب تخلفش بسيار است كه در اين مختصر ، جاى نگارش تفصيلات آن نمىباشد .

--> ( 1 ) . مگر بگوئيم كه سوداويت خون مثلا ، باعث ترس بوده است و به اخراج خون سوداوى باعث ترس ، ترس هم زايل شده است .