بخش سوّم : علائم امراض امتلائيّه مقدمه : علامات أمزجهء جبلّيّه ؛ « 1 » مزاج جبلّىّ ، يعنى در ابتداى تكون ، اين انسان بر چه مزاجى خلق شده است . جهت اين مقصود ، ده گونه استدلال و علامت وجود دارد : اول : ملمس . اگر بدون اسباب موجبه بر نرمى يا زبرى - چون هواهاى مرطوب و خشك و . . . - ، پوست ظاهر بدن كسى نرم‌تر از پوست معتدله باشد ، دليل رطوبت مزاج است . و اگر خشك‌تر باشد ، دليل يبوست مزاج است . همچنين اگر پوست كسى گرم‌تر از پوست معتدل باشد و با نرمى هم لمس شود ، مزاجش گرم و تر است و اگر با خشونت و زبرى و سفتى باشد ، گرم و خشك و اگر سردتر از معتدل و با نرمى حس شود ، سرد و تر و اگر با خشونت و سفتى حس شود ، سرد و خشك است . دوم : ميزان گوشت و پى و چربى « 2 » : اگر گوشت بدن ، زياد و لخت باشد ، دليل

--> ( 1 ) . گرچه وجود اين بحث در اينجا در به دو نظر ، بىربط مىنماياند ؛ امّا از آنجا كه هر امتلائى ايجاد يك مزاج مرضىّ در بدن مىكند كه شناخت و پى بردن به آنكه بفهميم آيا امتلايى حادث شده و مزاج مرضىّ ايجاد نموده يا خير ، نياز به آگاهى از مزاج جبليّه است و نيز ، مولّف در مباحث علاج‌ها ، مكرر مىگويد كه اگر فلان مزاج را داشت يا فلان خلط بر بيمار غالب بود ، اين كار را بكنند و اين امر ، پيش آگاهى خواننده در علائم مزاج‌ها را مىطلبد زيرا علائم امزجهء عارضيه هم تا حدودى همين‌ها است ، بنابراين ، اين مقدمه ، بحثى به جا و مفيد خواهد بود . م . ( 2 ) . فرق پى و چربى آن است كه پى ، سفتى آن بيشتر است و چربى در اينجا نوعى پى لخت است . م .