افعال و خواص آن : قديد نمك‌سود آن جهت اسهال و غير نمك‌سود آن جهت عسر البول و تفتيت سنگ گرده و مثانه بغايت نافع است . ) « 1 » فصل النون مع الفاء نفط به كسر نون و سكون فا و طاى مهمله . ماهيت آن : رطوبتى است دهنى حاد الرايحه كه از بعضى زمينها مانند زفت و قير مىجوشد و از اقصى عراق خيزد و دو نوع مىباشد سفيد و سياه . سفيد آن بهتر و الطف و به سبب لطافت زود مستحيل به هوا مىگردد و نقاشان قدرى از آن را داخل روغن كمان براى ترقيق و تلطيف ممزوج نموده بر نقشها مىمالند و سياه آن به آن لطافت نيست و به تقطير سفيد مىگردد و آن را مغشوش به روغن خزاميان مىنمايند و فرق آنست كه نفط متصاعد مىگردد به خلاف آن و از توابع مصر از كنار دريا نوعى نفط مىآورند و آن را زيت الجبل مىنامند . طبيعت آن : تا چهارم گرم و خشك . افعال و خواص آن : اقوى از اكثر روغنها و مفتح و سريع النفوذ و گدازنده صلابات و ترياق جميع امراض بارده شرباً و ضماداً . * اعضاء الرأس و العصب و الغذاء و النفض * طلاى آن جهت فالج و لقوه و رعشه و كزاز و خدر و استرخا و اكثر امراض و اوجاع بارده رطبه و تحليل رياح و اوجاع مفاصل و امثال اينها مفيد و اكتحال آن جهت نزول آب در چشم و بياض قطور آن جهت كرى و رياح گوش و آشاميدن آن جهت سرفه كهنه بارد و بهر و ربو و ضيق النفس و نفث الدم و بواسير و تفتيت حصات و اخراج كرم معده و مقعده و تحليل رياح احشا و مغص و حرقة البول و فرزجه و بخور آن جهت سردى رحم و اختناق آن مفيد و طلاى سفيد آن رافع كرى حيوانات . مضر محرورين و مصدع ، مصلح آن خشخاش و سركه و مضر ريه و مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : از سفيد آن دو دانگ تا نيم مثقال و از سياه آن تا يك مثقال . بدل آن : به وزن آن ميعه و بعضى قطران گفته‌اند و زفت رطب نيز . * السموم * خوردن سفيد و سياه آن دافع سموم قوى الاثر است . نفل به فتح نون و فا و لام . ماهيت آن : گويند نبات بارزد است شبيه به رطبه و بىخار مايل به سرخى و بنفشى و در بو شبيه به شكوفه بيد و شاخ‌هاى آن گره‌دار مانند خارخسك و در عربستان كثير الوجود . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن تخم و گل آن رافع سپرز و مدر بول و گل آن اقوى و طبيخ آن در افعال ضعيف‌تر است . فصل النون مع الكاف نكاچونى به كسر نون و فتح كاف عجمى و الف و ضم جيم فارسى و سكون واو و كسر نون و يا . ماهيت آن : صاحب خلاصة التجارب نوشته كه به زبان هندى نوعى يتوعى را نامند كه نبات آن بر روى زمين پهن مىباشد و سلق نبات آن بسيار ضعيف و برگ‌هاى آن از دو جانب رسته مقابل يكديگر و به مقدار نصف عدسى و در اين ممالك يعنى مرو و نواح آن كثير الوجود است و در زمينهاى ريگ بوم و دور از آب و نزديك آن رويد و قوىتر آن آنست كه دور از آب باشد و نبات آن مايل به سرخى . طبيعت جميع اجزاى آن : گرم و خشك در اول سيّم . افعال و خواص آن : آشاميدن عصير و يا مدقوق برگ آن با شراب جهت اكثر سموم هوام منهوشه و به دستور طلاى آن مفيد و با شير مسهل اخلاط فاسده و اخراج سموم از بدن نافع است . فصل النون مع الميم نمر به فتح نون و كسر ميم و راى مهمله به فارسى پلنگ و به تركى فيلان و به هندى تيندو به كسر تاى مثناة فوقانيه و ياى مثناة تحتانيه و خفاى نون و دال مهمله و واو نامند . ماهيت آن : حيوانى است معروف شبيه به فهد در شكل و رنگ و صورت آن شبيه به شير و كثير الحيا و هيچ حيوانى گوشت آن را نخورد و در جثه از سگ بزرگتر و باريكتر و جلد و سبك رفتار و تيزروتر از حيوانات ديگر و شديد القوّت و غيور و به تجربه رسيده كه چون بر زخم پلنگ موش بول كند پلنگ نجات نيابد و موش حريص بر آن است كه خود را بدان رساند و بول بر آن كند و لهذا پلنگ زخم‌دار را در جايى نگاه مىدارند كه اطراف آن آب باشد و موش نتواند خود را بدان رساند و بول كند بر آن و از خواص آن آنست كه در هنگام رفتار هيچ حيوانى را بالاتر از خود نمىتواند ديد .

--> ( 1 ) . فقط در نسخه ب