عمل آنست . مضر ريه و معده و مصلح آن انيسون . مضر سفل ، مصلح آن كثيرا و گفته‌اند چون ماهودانه مفقود است بالفعل به جاى آن حب السلاطين مستعمل و بعضى برگ آن را به تنهايى و يا با ادويه مناسبه پخته مىخورند اسهال مىنمايد و به جهت اوجاع مفاصل و عرق النساء و نقرس و استسقا و قولنج نافع و با مرق خروس سالخورده پر ريخته جهت قولنج و ادرار بول و لبن آن نيز مسهل است و بدل آن نيم وزن آن دند و به وزن آن حب الخروع و يك وزن و نيم آن حب النيل است . ماهيزهرج به فتح ميم و الف و كسر ها و ياى مثناة تحتانيه و فتح راى مهمله و جيم معرب از ماهى زهره فارسى است به معنى سم سمك جهت آنكه كشنده ماهى است . ماهيت آن : نوعى از فلوس است كه به تركى سقوبرويى نامند و نزد اكثر اطبا پوست گياهى است شيردار شبيه به شبرم ساق آن زياده بر ذرعى و برگ آن مفروش بر زمين و گل آن زرد و در آخر ساق آن از جوانب آن رسته به هيئت سرو و پوست ساق آن مايل به زردى و با اندك حدت شبيه به حدت پوست بيخ كبر و مستعمل همين است نه ساير اجزاى آن و قوّت آن تا سه سال باقى مىماند و بهترين آن پوستهاى باريك زرد رنگ تازه با اندك حدت و تندى آنست . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مسهل قوى اقسام بلغم و اخلاط غليظه و محلل رياح و جهت اوجاع مفاصل و نقرس و عرق النساء نافع جهت آنكه مخرج اخلاط غليظه است از عروق و مفاصل و از براى مبرودين و مرطوبين بلغمى مزاج و قوى كثير النفع . مضر امعا ، مصلح آن كثيرا و نشاسته و انيسون و با روغن بادام چرب نمودن . مقدار شربت از جرم آن : با شكر تا يك مثقال و در مطبوخ تا سه درهم جهت استسقا و تحليل اورام بلغمى و ريحى و چون آن را كوبيده در آبى كه در آن ماهى باشد اندازند ماهيان بىحس گشته بر روى آب آيند و بميرند و گويند ماهيان مست گشته بر روى آب آيند . فصل الميم مع الثاء المثلثه مثنان فتح ميم و سكون ثاى مثلثه و فتح نون و الف و نون لغت عربى است . ماهيت آن : نباتى است كه كرم دانه ثمر آنست و آن دو قسم مىباشد قسمى را شاخ‌ها انبوه و خشن و به قدر دو ذرع و برگ آن شبيه به برگ مازريون و از آن نازكتر و با رطوبت چسبنده و گل آن سفيد و از ما بين گل ثمر آن مىرويد شبيه به تخم مورد و مايل به استداره و سبز و بعد از رسيدن سرخ مىگردد و پوست آن صلب و سياه و مغز آن سفيد و آن را جرم دانه و كرمدانه نيز نامند و برگ و تخم آن مستعمل . طبيعت آن : جميع اجزاى نبات آن تا سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن يك درم آن با حريره‌ها و يا بلع نمودن دانه آن را درست مسهل قوى بلغم و مانع صعود ابخره به دماغ و مخرج اقسام كرم معده و امعا . مقدار شربت آن : از ده دانه تا يك درم . * الزينه * طلاى كوبيده آن باعث ادرار عرق بسيار و ضماد مطبوخ آن با زفت جهت جرب و قوبا و برص بغايت نافع و زنان حب آن را در فرزجات مسخنه و ناشفه رطوبات و خوشبو كننده ارحام و معينه بر حمل و مشوقه و ملذذه جماع مقدار ربع درهم آن را مستعمل مىنمايند و برگ آن در افعال مانند تخم آن و بايد كه آن را در فصل ربيع ايام حصاد اخذ نمايند و خشك كرده نگاه دارند و عند الحاجات بكوبند و شظاياى آن را از آن جدا كنند و آشاميدن دوازده قيراط آن با شراب ممزوج با آب مسهل رطوبات مابيه و جهت استسقا نافع و به دستور در سركه خيسانيده آن جهت رفع غاليه‌اى كه دارد و با طبيخ باقلا و يا عدس مسهل به رفق و حمول آن مخرج جنين و قاتل آن و ضماد مطبوخ آن با زفت جهت قوبا و جرب و برص مجرب . مقدار شربت برگ آن : در مطبوخات تا سه درم و بايد كه يك شبانه روز در سركه بخيسانند مانند برگ مازريون و با صمغ عربى و كثيرا استعمال نمايند و از تخم آن يك درم كه به دستور در سركه بخيسانند و با روغن بادام و صمغ عربى و كثيرا استعمال نمايند و تا دو درم آن كشنده و مورث جراحت حلق اگر بدان رسد و سحج و خارش عظيم در بدن و ورم حار به هم مىرسد . علاج آن علاج فرفيون خورده است و در فرفيون مذكور شده . قسم دويّم آن در مصر كثير الوجود منبت آن قريب درياها و آبها و ريگ زارها و نبات آن به قدر دو شبر و چترى و برگ آن مانند برگ ابهل و اثل و در پهلوى هم و گل آن زرد و باريك و از ميان برگ‌ها روييده و تخم آن به قدر انجره و سفيد رنگ و بيخ آن خشبى و بىفايده و گفته‌اند كه كرمدانه اين قسم است نه قسم اول و مستعمل تخم و برگ آن . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن يك درم برگ خيسانيده آن در سركه يك شبانه روز و يا با روغن بادام آشاميدن مسهل ماء