باريك مانند بيخ اذخر و شش و يا هفت سر دارد و چون خشك شود منحنى گردد سر آن به سوى اسفل و در شكل شبيه به ناخن‌هاى حدات مرده و صنفى ديگر سر آن مانند سيبى كوچك و بيخ آن مانند تخم زيتون و برگ آن نيز شبيه به برگ زيتون در رنگ و شكل و بزرگتر از آن و ثمر آن كوچك به قدر نخودى و سرخ و سوراخ سوراخ . افعال و خواص آن : آشاميدن آن به شرط آنكه در حين آشاميدن به قصد محبوب و مادر او بياشامند باعث محبت و تعشق است و در بلاد انطاكيه آن را مستعمل دارند در دوستى و گفته‌اند تعليق آن مانع تعشق است . قاقاليا به فتح دو قاف و دو الف و كسر لام و فتح يا و الف لغت يونانى است و بعضى گفته‌اند كه آن بقله الاوجاع است و شايد غير آن باشد . ماهيت آن : نباتى است برگ آن سفيد و بزرگ و ساقى از وسط برگ آن ايستاده روييده و بر آن گلى شبيه به گل نباتى كه آن را بروانيا نامند و چون گل آن ريخت حبى از آن ظاهر مىگردد و آن را بيخى است با قوّت مجففه و بىلذع . منبت آن كوهستان . طبيعت آن : گرم و تر . افعال و خواص آن : آشاميدن نقوع بيخ آن در شراب و مضغ آن نيز ناشتا جهت رفع خشونت قصبه ريه و مرى و سرفه نافع جهت آنكه جوهر آن غليظ است و چون مانند كثيرا در شراب بخيسانند كه غليظ گردد و يا لعوق از آن سازند و يا مضغ نمايند بيخ آن را از آن عصاره برمىآيد كه نافع است امراض مذكوره را و قايم مقام رب السوس است و حب آن را چون نرم بكوبند و با قيروطى ممزوج نموده بر صورت بمالند باعث تمديد و مانع لذع و تشنج آنست . قاقله به فتح قاف و الف و ضم قاف و فتح لام و ها به يونانى قطيداوس و به سريانى شرفيون و شوشما و به فرنگى كرده موم و به فارسى هيل و به عربى هال و به هندى الايچى نامند . ماهيت آن : از جمله افاويه عطريه است و ثمرى است هندى و دو نوع مىباشد كبير و صغير . كبير را قاقله كبار نامند و صغير را قاقله صغار و قاقله كبار را قاقله ذكر و هيل ذكر و قاقله زنجى و به هندى الايچى نامند . ماهيت آن : ثمر درختى است به قدر دو سه ذرع و يك ساق دارد و برگ آن شبيه به برگ انار و ريحان و گل آن سفيد ريزه مايل به سرخى شبيه به گل باقلا و ثمر آن صنوبرى شكل مثلث غير متساوى الاضلاع به مقدار يك بند انگشت و كوچكتر و بزرگتر از آن و پوست آن اغبر تيره و سه پارچه پيوسته به هم و اندك ضخيم با خطوط طولانى و در طرف پايين جاى اتصال به شاخ قمعى و برآمدگى و چون خشك گردد پوست آن بعضى خودبخود و يا با اندك صدمه منشق گشته دانه‌هاى آن برآيد و تخم آن شبيه به تخم حرمل و خوشبو و فى الجمله شبيه به رايحه كافور و با اندك حدت و در تازگى با رطوبت لزجه شيرين طعمى و بعد از خشكى زايل گردد و قوّت آنچه در غلاف است تا نهايت دو سال باقى مىماند پس طعم و رايحه آن زايل و قوّت آن باطل مىگردد و آنچه از غلاف برآمده تا يك سال و انطاكى نوشته كه برگ آن عريض است و حكيم مير عبد الحميد در حاشيه تحفه نوشته كه برگ آن شبيه به برگ جواز يعنى ذرت است و سبز تيره و طول آن به قدر يك شبر و نيم و عريض به قدر سه چهار انگشت و گل و ثمر آن در اسفل ساق آن مىرويد و گل آن شبيه به گل باقلا است و از ديگرى نيز چنين شنيده شده و طول برگ آن را تا دو شبر گفته . طبيعت آن : گرم در اول و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى معده و هاضم طعام و محرك جشاء و حابس بطن خصوص بريان كرده آن و در بعض طبايع اين الذ و انفع از صغار آنست و بيشتر با برگ تانبول يعنى پان مىخورند و ديگر در ادويه و سنونات و غيره به مصرف مىآيد و داخل طعام نمىكنند و سنون پوست كوبيده آن و به دستور دانه آن مقوى لثه و مانع قلاع دهان و گويند مضر امعا ، مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : تا دو مثقال . بدل آن : قاقله صغار است . قاقله صغار : و آن را نيز شمشر به ضم دو شين معجمه و ميم و شوشمش و خيربوا و هيل‌بوا و هال‌بوا و هيل انثى و به هندى گجراتى الايچى و چهوتى الايچى نامند . ماهيت آن : ثمر نباتى است كه در مليار در كوه موسوم به هيلى و نواح آن به هم مىرسد و در جاى ديگر وجود ندارد و نبات آن تا به دو ذرع و برگ آن به قدر برگ انار و ريحان و پهن‌تر از آن و ثمر آن خوشه‌دار و هر دانه از آن در غلافى به قدر مغز پسته و بزرگ‌تر و كوچك‌تر از آن و بسيار خوشبو و در خامى سبز و بعد از رسيدن زرد و بعد از خشك شدن سفيد مىگردد و مثلث شكل متساوى الاضلاع و هر دو طرف آن اندك باريك و پوست غلاف آن سه پارچه و به هم پيوسته و خشن با خطوط طولانى و خوشبو و با اندك عفوصت و در زير آن جاى اتصال به خوشه اندك قمعى و برآمدگى و مايل به كجى و پوست آن بدان متصل و از آن روييده و رسيده آن چون خشك گردد خودبخود