باب بيست و يكم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها قاف است فصل القاف مع الالف قاتل الكلب ماهيت آن : خانق الكلب است و نزد بعضى ازاراقى است . طبيعت آن : بسيار گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن آن محدث نفث الدم و رعاف و كشنده سگ است به زودى و ساير حيوانات و انسان نيز . قار به فتح قاف و الف و راى مهمله و نزد عوام معروف به قير است و كسى كه آن را رال هندى دانسته توهم كرده زيرا كه رال صمغ درختى است و آن را لعل معبرى و قيقهر و قنقهر خوانند و ان شاء الله تعالى در همين باب خواهد آمد . ماهيت آن : چيزى است سياه رنگ مايل به سرخى كه از زمين با آب گرم از چشمه مىجوشد و در بلده هيت و نواح آن كه بر كنار شط فرات واقع است كثير الوجود و آن در حين برآمدن سيال مىباشد و بعد از ماندن زمانى صلب مىگردد و بعضى مردم براى آنكه زود صلب و قابل آن گردد كه بر كشتيها و ديوارها و صحن حمامها و حوضها بمالند چنانچه رسم و مدار اهل بصره و بغداد و نواح آنها بر آنست قدرى خاك داخل مىنمايند و قوّت آن تا سى سال باقى مىماند و قريب است به قفر اليهود . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . رقيق آن كه سيال نامند احر اصناف آن است و صلب آن را جبهى گويند و خشك آن نيز قابض‌ترين اقسام و مطبوخ سيال آن با تراب براى صلابت قوّت قبض آن متوسط و تحليل آن زياده . افعال و خواص آن : * اعضاء الرأس * مضغ آن منضج اخلاط لزجه و جالب رطوبات رقيقه از دماغ و عضل فكين و برودت آنها و ثقل زبان و لكنت و عسر تكلم و ضرس يعنى بىحسى دندان و فساد لثه را زايل كند و رنگ رو را نيكو سازد و نيز اخلاط لزجه صدر را نضج دهد . * اعضاء الغذاء * و نيز مضغ آن معين بر هضم و مسخن معده و بلع آن پراكنده كننده رياح و مانع تغير آب و طعام و فساد هواى وبايى و اعانت بر هضم و تقويت معده و كبد و طحال و آشاميدن آب در ظرف قيراندود مانع غلظت و تغير و دافع ضرر آن و رافع طاعون و استسقا و محلل نفخ رياح و مسخن اعضاى باطنى است و گفته‌اند نگاه داشتن آب در ظرف قيراندود مانع غلظت و تغير آن و مداومت اكل آن مورث قروح مثانه و گاه مودى به سحج امعا مىگردد و سزاوار است كه كسى كه اراده خوردن آن داشته باشد با بعض ادهان مناسبه حل كرده بخورد تا باعث قرحه و سحج نگردد . مقدار شربت آن : تا يك مثقال و زياده بر آن مجوز نيست . بدل آن : قفر اليهود است و در ساير خواص نيز مانند آن و ضماد آن منضج دماميل و جراحات و دبيلات و محلل اورام و جابر كسور و زايل كننده وجع ضربه و سقطه و ساختن شراب در خم قيراندود باعث رقت و سرعت خروج آن از بدن و هرگاه غليظ القوام باشد نيكو است از براى مبرودين و بلغمى مزاجان و خمار آن خفيف‌تر . قاطانيقى به فتح قاف و و الف و فتح طاى مهمله و الف و كسر نون و سكون ياى مثناة تحتانيه و كسر قاف و يا و قاباطيقى نيز آمده . به لغت يونانى به معنى كف العقاب است . ماهيت آن : نباتى است برگ آن كوچك شبيه به برگ آس و زيتون و دو صنف مىباشد صنفى ثمر آن شبيه به كرسنه و بيخ آن