ماهيت آن : صمغ درختى است خاردار و شبيه به لبان مايل به سرخى و براق كه از جبال عمان مىآورند . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : جهت بردن گوشت زايد جراحات و التيام آنها و با عسل جهت اورام بارده و سستى اعضا نافع و در شستن جامه و كتان بهتر از صابون و زودتر سفيد مىگرداند و بعضى سر بدان مىشويند و به كسر ضاد اسم هر نباتيست كه طيور و سباع مانند خروع و قنب دفع سميت از خود بدان مىنمايند . فصل الضاد مع الراء المهمله ضرو به كسر ضاد و سكون راى مهمله و واو به فتح ضاد نيز آمده لغت عربيست و به يونانى فوضوقس و به سريانى ضروا و به رومى فشاشيش و به فارسى درحسخك و رازى در حاوى كبير گفته كه به فارسى اريسه و نيز گفته‌اند كه درخت كلنگورا نامند و صمغ آن را به فارسى حسن لبه و به هندى لبان گويند و جوهرى گفته كه حسن لبه صمغ كمكام است . ماهيت آن : درختى است شبيه به درخت بلوط و عظيم و اطراف برگ آن مايل به سرخى و نرم و ثمر آن در خوشه مانند بطم و دانه آن بزرگتر از آن و چون برسد خار و برگ آن سرخ گردد منبت آن جبال حجاز و يمن و بلاد هند و غيرها است و صمغ آن در ابتداى ظهور مانند دانه گندم باشد و آهسته آهسته بزرگ تا به قدر خربزه گردد و از آن لبنى لزج سياه شبيه به قير دفع گردد و اصح آنست كه درخت آن را كمكام و صمغ آن را حصى لبان جاوى نامند و معروف بدان و خوشبو شبيه به بوى مصطكى و لادن و بهترين آن آنست كه سفيد مايل به سرخى و چون در آتش اندازند خوشبو باشد و اكثر در بخورات مستعمل و در حرف الحا مذكور شد . طبيعت شاخ و برگ و بار آن : گرم و خشك و گرمى آن زياده از خشكى و گفته‌اند گرم در سيّم و خشك در اول . افعال و خواص آن : در آن جذب قوى است و جهت سرفه بارد و سيلان رطوبات از دهان و رحم شرباً و فرزجتاً و حابس بطن و آب مطبوخ آن كه صاف كرده و با شكر به قوام آورند جهت خشونت حلق و سرفه بارده و درد دهان و قلاع نافع و سريع الاثر و مضمضه آن جهت درد دندان و استحكام آن و ازاله بلغم و سفيدى آن و چون با روغن طبخ دهند و در گوش بچكانند جهت درد گوش و ذرور آن جهت قلاع دهان و عصاره آن مقى قوى و به دستور طبيخ اطراف تر و تازه آن و مخرج بلغم از معده بدون مضرت است و برگ آن خوشبو و آشاميدن طبيخ آن به قدر سه اوقيه جهت رفع درد تهيگاه و چون برگ و اطراف تر و تازه آن را به قدر يك قبضه بسوزانند و خاكستر آن را با آب نيكو طبخ دهند پس صاف كرده صاحب وجع خاصره بنوشد درد آن زايل گردد در ساعت و مجرب است و روغن حب آن خوشبو و مجفف و محلل بلغم و رياح و جهت مغص و تقويت معده و جرب حيوانات مفيد شرباً و طلاءً بدل روغن آن : روغن حب البطم است و ذرور چوب سوخته آن قاطع نزف الدم جراحات خصوص قروح مقعده و قضيب نافع و صاحب اختيارات بديعى گفته كه آنچه از مكه معظمه مىآورند آن را رب الضرو نامند در دهان نگاه داشتن آن در حال درد آن را تسكين مىدهد و صمغ آن را در خوشبوييها داخل مىنمايند . ضريع به فتح ضاد و كسر را و سكون ياى مثناة تحتانيه و عين مهمله و گويند كه آن را شيرق نامند و شتر آن را بخورد . ماهيت آن : برگ نباتى است مدور و مجوف مايل به زردى و تلخ و در قعر دريا به هم مىرسد و موج به ساحل مىآورد . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : جلوس در طبيخ آن و به دستور نطول آن جهت درد مفاصل و طلاى آن و به دستور شستن بدن بدان در حمام جهت جرب و حكه مجرب دانسته‌اند و بخور آن جهت زكام و التيام جراحات سريع الاثر و گويند چون ستور از آن بخورد هرگز فربه نشود جناب اقدس الهى در وصف اهل جهنم مىفرمايد : قوله تعالى ليس لهم طعام الامن ضريع و بيان آن در تفاسير مذكور است . ضرع به فتح ضاد و سكون را و عين مهلمتين به فارسى پستان و به هندى چوچى نامند . ماهيت آن : معروف است و آن عضو عصبانى قليل اللحم است كه در آن شير تكون مىيابد از براى خوردن بچه آن و بهترين آن فربه پر شير از حيوان جوان فربه است كه لحم آن نيكو باشد و زبون‌ترين آن بر عكس آن . طبيعت آن : سرد و خشك بالذات به سبب عصبانيت جوهر خود و با رطوبات بسيار . افعال و خواص آن : چون نيكو هضم يابد صالح الغذا و اگر هضم جيّد نيابد مولد خلط خام بلغمى است ردى از براى مبرودين و مرطوبين ، مصلح آن افاويه و مصطكى و خولنجان و بريان نمودن آنست و در محرورين محتاج به اصلاح نيست و مدر بول زنان و زياده كننده شير ايشان و جهت دفع خمار كسى كه در معده او