امراض مذكوره و طلاى آن با زفت جهت جوشش سر و غسول آن جهت سرخ نمودن گونه و آشاميدن يك اوقيه از شرابى كه يك اوقيه از آن در يك رطل شراب جوشانيده باشند جهت رفع اقسام كرم معده و حب القرع مجرب و استعمال آن با بيخ باعث فساد قوت آن . مضر حلق و صوت ، مصلح آن شكر و مضر ريه و مصلح آن انيسون و مداومت آن و زياده از مقدار شربت خوردن محرق خون و مولد جذام و مصلح آن سه روز در عسل و سركه خيسانيدن است . مقدار شربت آن : از يك درم تا دو مثقال . بدل آن : مثل آن سنبل الطيب و نصف آن مر و ربع آن دارچينى است و چون داخل صابون كنند باعث خوشبويى آن گردد و زيادتى تنقيه و جلاى آن و باعث نيكويى رنگ رخسار است و صنفى از سعد هندى كه شبيه به زنجبيل است و ممضوغ آن به رنگ زعفران . طبيعت آن : قريب به چهارم گرم و خشك و از جمله سموم و محرق و مقرح جلد و دو دانگ آن مورث جنون و زياده از آن كشنده و طلاى آن به ساعت موى را بسترد و باعث جراحت جلد است . سعدان ماهيت آن : اسم عربى گياهى است شبيه به گياه خسك و خاردار و سفيدتر از آن و برگ آن از آن نرم‌تر و ثمر آن مدور و پرخار و تخم آن پهن و اعراب معتقدند كه بيخ و ثمر آن مدر بول و قاطع زحير و اسهال است . سعوط به فتح سين و ضم عين و سكون واو و طاى مهمله آنچه در بينى دمند و مايع باشد بدين نام موسوم است و از اختراعات جالينوس است و عود العطاس را نيز به اين نام نامند . فصل السين مع الفاء سفاديكس به فتح سين و فا و الف و كسر دال و سكون يا و ضم كاف و سكون سين مهمله لغت يونانى است . ماهيت آن : نباتى است كه در بيابان و معموره نيز مىرويد و ساق آن به قدر دو شبر و برگ آن مشرف و متفرق و شبيه به برگ شاهتره و از آن بزرگتر و گل آن بزرگتر از اقحوان و وسط آن زرد و بعضى را گل زرد و وسط آن سفيد و در طعم مايل به تندى و تلخى و خام و پخته آن مأكول و بعضى آن را پياز برّى دانسته‌اند . طبيعت آن : گرم و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : مقوى معده و مسكن درد گرده و مثانه و مفتح سده احشا و مدر بول و حيض و ترياق سموم و سى مثقال از آب آن با شكر و پنج درم هليله زرد مسهل اخلاط غليظه و به دستور دو درهم گل آن با مثل آن هليله و عسل مسهل قوى است و مضر جگر و مصلح آن كثيرا است . سفرجل به فتح سين و فا و سكون را و فتح جيم و لام به فارسى به و آبى و به تركى حيوا و به يونانى قودونياميلا نامند . ماهيت آن : ثمرى است معروف و سه صنف مىباشد شيرين كه آن را به آزاد نامند و ترش محض و ترش و شيرين كه به عربى مز به ضم ميم و تشديد زاى معجمه و به فارسى ميخوش نامند و گويند چون آن را با درخت كويج پيوند كنند ثمر بيشتر و بهتر آورد و بهترين آن بزرگ باليده نازك شاداب آن است . طبيعت شيرين آن : در حرارت و برودت قريب به اعتدال و گويند مايل به حرارت و در آخر اول تر است . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى دل و دماغ و معده و مسرت افزاى روح حيوانى و نفسانى و مدر بول و طلاى آب گرم كرده آن جهت رفع تهبج اطراف و سوء القنيه محرور المزاج مجرب و مبرود المزاج را مضر و جرم آن قابض و مسدد و ترش آن در اول سرد و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : در تقويت معده حار قوىتر از شيرين آنست و اكثار آن مسهل به عصر خصوصاً بعد از غذا و در خلاى معده حابس طبع محرور المزاج و عصاره آن جهت انتصاب نفس و ربو و نفث الدم و قى و خمار و تشنگى و تقويت معده و ادرار بول و نزف الدم نافع و مز آن معتدل در حرارت و برودت و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : قريب به هر دو است و ليكن ثقل اين زياده از آن هر دو و قرشى گفته اكثار اين موجب فواق است فى الفور و بوييدن اقسام آن مفرح و مقوى قوّتهاى روح حيوانى و نفسانى و قاطع غثيان و خون اعضاى باطنى و خوردن آنها خصوصاً شيرين جهت تفريح و رفع وسواس و درد سر و نزلات و تقويت كبد و معده و فم آن و رفع ضعف آنها و برانگيختن اشتها و حفظ جنين از اسقاط و بدبويى دهان و منع بخارات به دماغ و دل و مستى و غثيان و قى و كسالت و خفقان و يرقان و انصباب مواد به معده و اسهال و التهاب و درد فم معده كه از انصباب مواد محترقه باشد و خواهش گل خوردن و جرم آن مسدد و در مضرتها زياده از آب آن و مصلح آن مربا نمودن آن است با عسل و مضر احشاى ضعيفه و مخشن قصبه ريه و مورث رعشه و سرفه و قولنج خصوصاً جرم