تضعيف اين زياده تا سه چهار مرتبه و موكره از هر دو بزرگتر و برگ آن پهن‌تر و ضخيم‌تر و تضعيف اين زياده و ليكن لطافت بوى اين هر دو زياده است و گويند هر سه يك نوع‌اند و به حسب قوّت و ضعف زمين و تربيت و عدم تربيت مختلف مىگردند و تربيت آن آنست كه جايى كه خواهند بنشانند درخت و يا قلم آن را بايد كه خاك آن را خوب تصفيه نمايند و يا آنكه صاف خالص باشد و بعد از غرس هميشه آب مىداده باشند و قبل از موسم گل آن مثلًا در بنگاله كه بودن آفتاب در برج ثور است در اواخر دلو و يا اوايل حوت شاخ‌هاى بلند آن را قلم نمايند و سرهاى شاخ‌هاى آن را به دسته كاه مشتعلى اندك بسوزانند و اطراف بوته آن را مقدار يك شبر خالى نمايند و ريشه‌هاى باريك آن را خصوص از موكره دور نمايند و روز ديگر در آن آب بسيار ريزند و خاك بالاى آن كنند و هر روز آب مىداده باشند گلهاى بزرگ خوشبو بار آورد و هر سال اين عمل را تازه نمايند راى بيل موتيه مىگردد و بدون ترتيب موتيه راى بيل بلكه گلهاى بسيار كوچك و كم بو مىشود و مىگويند كه اگر شاخ‌هاى راى بيل و يا موتيه را مكرر بخوابانند و اگر هر دو طرف آن را بعد بستن ريشه قطع نمايند كه شاخ‌هاى تازه از بن آن به طرف بالا برويد و سرشاخها از درخت روييده بيخ گردد در چند دفع موكره مىشود و گويند راى بيل ياسمين مضاعف است و گويند گل رازقى عبارت از اين است . طبيعت آن : گرم و تر و سرد نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : جهت دفع صفرا و تسكين حرارت و قى و فواق و جنون نافع و بوييدن آن مفرح و مقوى دل و دماغ و روغن آن قريب النفع به روغن ياسمين است كه به هندى چنبيلى نامند و گرم تر از آن دانسته‌اند . فصل الراء مع الباى الموحده ربيثا به فتح راى و كسر باى موحده و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح ثاى مثلثه و الف . ماهيت آن : نوعى ماهى كوچك است كه از طرف هرموز مىآورند و در گرمسير از آن ماهيابه مىسازند و آن را ماهى دشنه موتو نيز نامند و خشك آن را نيز اهل آنجا مىخورند . طبيعت آن : گرم‌تر از اربيان است . افعال و خواص آن : مهيج باه و مصلح حال معده و تشنگى آورد و مصلح آن تخم كاهو است فصل الراء مع التاء المثناة الفوقانيه رتم به فتح را و تاى مثناة فوقانيه و ميم لغت عربى است . ماهيت آن : نباتى است و دو نوع مىباشد سياه و سفيد سياه آن را شاخ‌هاى زياده بر ذرعى و بىبرگ و صلب مانند ريسمان و بر اشجار آويخته و پيچيده مىباشد و گل آن زرد و ثمر آن مانند لوبيا و دانه آن به شكل عدس و سفيد آن را ثمر و گل و شاخ نيز مانند سياه آن الا آنكه رنگ شاخ‌هاى آن سفيد و گل آن كوچكتر است . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : جاذب و محلل و با قوّت قابضه و تند دو درم از ثمر آن مقى قوى و آشاميدن آن جهت اقسام كرم و اخراج جنين مرده و قتل زنده آن و ادرار نمودن بول به قوّت و حقنه به عصاره آن جهت اسهال خون و عرق النساء نافع و خوردن هفت عدد دانه سه روز پى در پى سبب اسهال و منع بروز دمل . مضر معده ، مصلح آن سكنجبين . مقدار شربت آن : تا يك مثقال است . رتيلا به ضم اول و فتح تاى مثناة فوقانيه و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح لام و الف به فارسى انجورك و دلمه و خايه گيرك و خايه گزك و به تركى پاى و به هندى مكرى و بسيار بزرگ آن را بدمكر و آنكه پايهاى دراز دارد مكرا نامند و بزرگ آن را تا به قدر گنجشكى ديده‌اند آن را آوازى مانند آواز گنجشك و زرد و زغب دار . ماهيت آن : حيوانى است شبيه به عنكبوت و زرد رنگ و شكم آن بزرگ و سريع الحركت و دست و پاى آن كوتاه و اقسام مىباشد و از سموم قتاله بارده است گزيدن آن و خوردن عددى از آن قتال است . افعال و خواص آن : ضماد كوبيده آن بر موضع گزيده آن جذب سم آن مىكند و اطهوريقس بستن زنده آن را بر بازوى صاحب تب دورى جهت رفع آن مجرب دانسته است و تركان را عقيده آنست كه چون ملسوع آن در ظرف طلا مدتى نظر كند رفع اذيت آن مىشود و از لسع بدترين آنها كه مصرى بزرگ شبيه به ذبابى است كه اطراف چراغ پرواز مىكند ورم به هم مىرسد در موضع آن و گاه سرخ مىگردد و گاه تيره و سبز و هر يك از انواع آن را اعراض خاص است مثلًا از سرخ آن اندك وجعى و خارشى و زود تسكين يابد و از سياه آن وجع شديد و رعشه و سردى بدن و از سفيد آن وجع كمى و خارش و اختلاف بطن و رتيلايى كه بر پشت آن خطوط براق است خدر و استرخاى بدن و از زرد اغبر آنكه چون اراده گزيدن كند اندك رطوبتى از دهن آن برآيد