بقراط گرم در دويّم و خشك در اول دانسته و تخم آن گرم‌تر از برگ آن و بيخ آن قوىتر از ساير اجزاى آن . افعال و خواص : مجموع آن مفتح سدد مجارى سينه و كبد و گرده و مثانه و مسكن اوجاع آنها كه از برودت باشد و مقوى باصره و معده و محلل رياح و اخلاط غليظه و مولد شير و زياده كننده آن خصوصاً تازه آن مدر بول و حيض و ترياق سموم حيوانى و مجفف قوى و با قوّت قابضه و آشاميدن طبيخ تخم آن جهت خفقان و غشى با گل گاو زبان مجرب و با پرسياوشان و انجير جهت سرفه و ربو و عسر نفس و با ادويه مناسبه و به تنهايى نيز جهت تحليل رياح غليظه و درد پهلو و تهيگاه و قولنج و رفع رطوبات رقيقه و غليظه و چسبنده به معده و غثيان و دفع بلغم حامض و بدرقه قوّت ادويه و ايصال آنها به اطراف بدن و رفع اسهال مزمن و به دستور با زيره سبز جهت رفع اسهال و تقويت معده و با عسل و يا با سكنجبين جهت تبهاى كهنه مفيد و با آب سرد در هنگام تبها مسكن غثيان و التهاب معده و طبيخ آن با شراب يا غير آن جهت گزيدگى جانوران سمى چون كژدم و زنبور و مانند اينها و آشاميدن يك درم آن به طريق سفوف جهت دفع حرقت معده حادث از بلغم حامض به نشف و تبخير و با اخراج آن از مكان خود و با ادرار به بول و خوردن سفوف آن با گلقند سرشته جهت تقويت معده و رفع رطوبات و بلاغم آن و با شيره آن به دستور خصوص اندك گرم نموده و ماليدن سفوف آن بر شكم اطفال جهت رفع نفخ و درد آن مفيد و از حضرت آدم عليه السلام منقول است كه چون هر سال در اول نزول آفتاب به برج حمل تا وقت تحويل به برج سرطان هر روز يك درم تخم رازيانه را با هم وزن آن شكر سفوف نموده تناول نمايند در آن سال اصلًا مرضى عارض خورنده آن نگردد و عصاره برگ تازه آن جهت حدت بصر و بعضى در هنگام ترى و تازگى نزد آتش مىدارند چون از آن رطوبتى برآيد آن را جمع مىنمايند براى چشم فعل آن ابلغ است از عصاره آن كه آب آن را گرفته خشك نموده در چشم كشند به تنهايى و يا با ادويه مناسبه و چون آب تازه آن را بر آتش گذارند تا دو سه جوشى بخورد كف آن را با عسل و سكبينج و يا بىسكبينج در چشم كشند جهت منع نزول آب و تقويت روشنايى آن نافع و چون عصاره برگ تازه آن را با زهره قليواج در شيشه كرده سه هفته در آفتاب بياويزند اكتحال بدان مانع نزول آب و رافع ضعف باصره و انتشار است و طلاى بيخ آن با عسل جهت گزيدن سگ ديوانه نافع و صمغ آن در افعال مانند عصاره آنست و جهت تقويت باصره و نزول آب در چشم نزد فرود آمدن و جهت تفتيت حصات نافع . مضر محرورين ، مصلح آن صندل و سكنجبين و بطى الهضم و مرخى معده . مقدار شربت : از تخم آن تا يك مثقال و دو مثقال نيز و از بيخ آن در مطبوخات دو مثقال تا سه مثقال . بدل آن : تخم كرفس است . رازيانه برّى شاخ‌هاى آن عريض‌تر از بستانى و شبيه به ريباس و بيخ آن كوچكتر و بسيار خوشبو و تخم آن بزرگتر و سبزتر . طبيعت آن : در آخر سيّم گرم و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : جهت تقطير البول و تنقيه رحم و قروح از چرك و اسهال مزمن و رفع احتباس حيض و تفتيت حصات و تبهاى مزمن و يرقان و آشاميدن طبيخ آن با شراب جهت رفع سميت گزيدگى حيوانات سمى و ضماد آن جهت گزيدن سگ ديوانه نافع است . راسن به فتح اول و الف و سين و نون و آن را زنجبيل شامى و به يونانى انيون و به لغت اندلس جناح و كلموح نيز نامند . ماهيت آن : بيخ نباتى است خشبى خوشبو و تند طعم ياقوتى رنگ مايل به سبزى و ساق آن متشعب برگ آن عريض و دراز شبيه به برگ قلومس و درازتر و خشن‌تر از آن و انبوه و از ساق آن روييده بر روى يكديگر و گل آن مايل به كبودى و حب آن شبيه به قرطم با اندك پهنى و طعم آن اندك تند و منابت آن كوهستان و مواضع سنگلاخ و در تابستان بيخ آن را برمىآورند و بيخ آن مستعمل است و قوّت آن تا دو سال باقى مىماند و گويند بيخ آن زرد و به سطبرى انگشت خنصر و بالاى آن قوىتر از پايين آنست و بعضى گويند بيخ سوسن كوهى است و صاحب اختيارات بديعى گفته كه دو نوع مىباشد يكى بستانى و آن فيل جوش است و دويّم برّى و برگ آن شبيه به برگ فيل جوش و بيخ آن را به تركى اندز خوانند و بهترين آن مايل به سبزى تازه كرم ناخورده عفص آنست و بالجمله از ادويه مجهولة الماهيت است . طبيعت آن : در اول سيّم گرم و خشك و با رطوبت فضليه و در دويّم نيز گرم و خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : مفرح و با قوّت ترياقيت و مقوى قلب و فم معده و هاضمه و باه و مثانه و رافع ماليخولياى مراقى و توحش و خوف و حزن حادث از مشاركت معده و مفتح سده جگر و سپرز و محلل رياح و نفخ و مسكن اوجاع بارده كبد و مفاصل و ظهر و نقرس و عرق النساء و غيرها از امراض بارده رطبه و جهت تقطير البول رطوبى و بول در فراش و گشودن حيض آشاميدن مطبوخ آن و ضماد آن نافع و نطول مطبوخ آن با شراب جهت