باب دهم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها راى مهمله است فصل الراء مع الالف راتيانج به فتح را و الف و كسر تاى مثناة فوقانيه و فتح ياى مثناة تحتانيه و الف و فتح نون و جيم و راتينج و ريتانج و رخبينه و رشينه نيز نامند . ماهيت آن : صمغ صنوبر است و سه نوع مىباشد يكى آنكه سايل باشد و منجمد نگردد و آن را زفت رطب و نوع دويّم آنكه منجمد باشد يعنى مانند صموغ ديگر بعد از برآمدن از تنه درخت خود به خود بدون طبخ منجمد و منعقد گردد و سيّم آنكه با آتش آن را طبخ دهند تا منجمد و منعقد گردد و اين را قلقونيا و به شيرازى زنگبارى نامند و بهترين راتيانج آنست كه رنگ آن سفيد مايل به زردى باشد و بوى صنوبر از آن آيد . طبيعت آن : در آخر سيّم گرم و خشك و بعضى در چهارم گفته‌اند و عيسى در سيّم گرم و در اول خشك گفته و نوع آتش ديده آن گرم‌تر از آتش ناديده آن . افعال و خواص آن : آشاميدن نيم مثقال آن با زرده تخم مرغ كه نيم پخته باشد و همچنين با آب طبيخ سبوس گندم جهت سرفه مزمن و ربو و جراحت رطبه شش و مضغ آن جهت سرفه رطوبى و جذب فضول دماغى و كشيدن آن مانند تنباكو روز اول يك دفعه روز دويّم دو دفعه روز سيّم سه دفعه جهت سرفه و ربو و قرحه شش عجيب الاثر و چون خرقه را بدان آلوده و با آفتاب خشك كرده صاحب زكام بارد و حمى ربع دود آن را بگيرد در ساعت تسكين يابد و ضماد آن جهت التيام جراحت و ازاله حكه و جرب و خشونت جلد و با گلنار جهت فتق رگها و نواصير و با تخم كتان بالسويه جهت رفع ثآليل آويخته در مقعده كه اطبا از علاج آن باز مانده باشند و جهت شقاق قدمين و بواسير مجرب و جهت كجى ناخن مؤثر و چون يك جزو از آن و از هر يك زرنيخ سرخ و سرگين ارنب و پيه بز نصف جزو اجزا سوده و بر آتش گداخته اقراص سازند هر قرصى نيم مثقال و عند الحاجت يك قرص را بخور كنند با آتش ملايم و دود آن را با انبوبه بگيرند هر روز سه مرتبه عجيب النفع است براى سرفه و قرحه ريه و چون يك جزو آن را بر آتش گداخته به وزن آن تخم كتان و نصف وزن آن سفيداب قلعى در آن انداخته از آتش فرود آورند لصوق قوى است براى التحام جراحات تازه و تنقيه كهنه و اندمال آنها و نوع مطبوخ آن در اصلاح موى ذروراً مؤثر و راتينج روياننده گوشت است در ابدان صلب و مهيج اورام است در ابدان نرم و چون آن را با نصف آن رهج و فلفل با روغن بادام طبخ دهند و مانند مرهم سازند جهت اسقاط دانه بواسير مجرب و ليكن با الم بسيار و تدارك آن به ماليدن سفيده تخم مرغ و سفيداب و به خوردن شير تازه دوشيده نمايند ، مصلح آن موم روغن با آب حى العالم . بدل آن : علك البطم و قنه و گويند بدل آن زيت كهنه است . رازقى به فتح راى مهمله و الف و كسر زاى معجمه و قاف و يا گويند نوعى از سنبل است و گل راى بيد را نيز نامند و اين اقرب به صواب است . رازيانج به فتح راى مهمله و الف و كسر زاى معجمه و فتح ياى مثناة تحتانيه و الف و فتح نون و جيم معرب رازيانه فارسى است و نيز به فارسى باديان و به رومى شمار و به هندى سونف به فتح سين مهمله و دالان بزرگ نيز نامند . ماهيت آن : به زردى است معروف و دو نوع مىباشد بستانى و برّى بستانى را مارثون و برّى را اقومارثون گويند بهترين آن بستانى آنست . طبيعت بستانى آن : در اول سيّم گرم و در آخر اول خشك و