و ورم رحم و ساير اورام و حبس بول و طمث و نقرس و حمول و فرزجه آن جهت ورم مقعده و رحم و به دستور جلوس در طبيخ آن و گذاشتن پا در طبيخ آن و طلاى آن جهت نقرس و طلاى آن با بادروج جهت عقرب گزيده مفيد و داخل اكحال مىنمايند . مقدار شربت آن : تا دو درهم . بدل آن : به وزن آن اسارون يا عود يا قرنفل يا وج و نصف آن زيره سفيد . مضر معده ، مصلح آن تخم كرفس و مصدع و منوم و كسالت آورد ، مصلح آن صندل و گلاب و دارچينى و چون آن را با سدس آن دارچينى عرق كشند و با عسل بياميزند و در آفتاب گذارند در تفريح و جميع افعال قوىتر از خمر است و آشاميدن يك درهم آن با نيم درهم زجاج مكلس جهت ادرار بول و تفتيت حصات در همان روز مفيد . حمّص به كسر حاى مهمله و فتح ميم مشدده و سكون صاد مهمله به فارسى نخود و به هندى چنه به لغتى بونت به ضم باى موحده و سكون واو و خفاى نون و تاى چهار نقطه هندى و به تركى بولچاق نامند . ماهيت آن : برّى و بستانى مىباشد گياه بستانى آن به قدر يك ذرع و تا يك و نيم ذرع و با شاخ‌هاى بسيار باريك و بر آن برگ‌هاى بسيار ريزه مشرف و ثمر آن در غلافى به قدر پسته كوچكى در هر غلافى يك دانه و دو دانه تا چهار دانه و بهترين حبوب مأكوله است مانند باقلا و غير آن و اجود آن سفيد بزرگ دانه تازه آنست و برّى آن نيز شبيه به بستانى و تيره رنگ و كوچك‌تر و ثمر آن اندكى با تلخى و مايل به سرخى و دراز و نيز بستانى اصناف مىباشد صنفى سفيد بزرگ دانه ملايم و صنفى سرخ صلب ريزه دانه و صنفى سياه و صنفى سرخ مايل به سياهى و برّى را حمّص كرسنى نامند . طبيعت آن : در اول گرم و خشك و برّى آن در آخر آن يعنى گرم‌تر و خشك‌تر از آن و نزد بقراط در دويّم گرم و در اول خشك و سبز تازه آن در اول تر و قوّت آن تا سه سال باقى مىماند و مولد رياح و نفاخ . افعال و خواص : برّى آن منقى و مفتح سده جگر و سپرز و گرده شرباً و جالى جرب متقرح و قوبا و ملين اورام بناگوش و انثيان ضماداً و با عسل جهت تنقيه قروح و جراحت سرطان مفيد و بستانى آن ملين طبع و مقوى حرارت غريزى و ريه و ظهر و مولد خون صالح و كثير الغذا و مسمن و منبه اشتها . * اعضاء الصدر و الغذا و المعده * تغذيه آن جهت ريه زياده از حبوب ديگر است و با شير تازه جهت گرفتگى آواز كه از خشكى باشد و تب با او نباشد و چون با تب باشد به جاى شير با آب بنوشند چون يك شب در سركه بخيسانند و صبح ناشتا تناول نمايند و در آن روز چيزى ديگر نخورند جهت كشتن كرم معده بسيار مجرب و آشاميدن آب طبيخ آن با قدرى نمك مقطع لزوجات و مفتح سدد به سبب كسب ملوحت و مدر بول به سبب حرارت و بالخاصيه جهت درد سينه و قروح شش نافع . * الباه * چون در آب خيسانيده خام تناول نمايند و آب منقوع آن را با اندك عسل بالاى آن بنوشند جهت اعاده شهوت جماع مايوسين بيعديل گفته‌اند و خوردن حمص ما بين طعام معين بر هضم آن و چون هريسه از آن ترتيب داده با سركه بنوشند و در طبيخ آن بنشينند جهت اصلاح امراض مقعد و تنقيه رحم و اخراج كرم شكم و مقعده بهترين ادويه است و خوردن برشته آن كه سرد نشده باشد جهت بواسير دموى آزموده و سبز تازه آن مولد فضول آشاميدن نقيع آن جهت تحليل ورم لثه و درد دندان نافع و روغن حمّص در سيّم گرم و خشك و تند و با قوّت نافذه و مقوى موى و باه و جهت تسكين درد دندان و لثه و دردهاى بارد و جذام و امثال اينها بغايت مؤثر و آشاميدن آن جهت امراض مذكوره و تصفيه رنگ رخسار و صوت و طلاى آن جهت تقويت باه و نمش و كلف و امثال اينها مفيد و طبيخ نخود سياه مسقط جنين و مفتت حصات و مدر فضلات و در جميع افعال قوىتر از سفيد آن و با قوّت ترياقيه و جهت استسقا و يرقان سدى و سده جگر و تحليل رياح و جذام نافع و طلاى اقسام آن جهت رفع صداع و زردى رخسار و سعفه حزاز و كلف و خارش اعضا و بىحسى آنها و امراض مفاصل و تقويت موى نافع و گفته‌اند كه از خواص آنست كه چون در اول هلال ماه به عدد ثآليل در بدن يك عدد نخود باليده گرفته و مجموع را در لته بسته از ميان هر دو پاى خود و يا از بالاى شانه آن لته را به جانب عقب اندازند در آخر آن ماه آن ثواليل بر طرف مىشوند و حمّص مضر قرحه مثانه است مصلح آن خشخاش و مولد رياح و نفخ و ثقيل خصوصاً تازه آن ، مصلح آن جوارش كمونى و زيره و شبت و گلقند و در محرورين سكنجبين ساده و خشخاش و بدل آن در قوّت باه لوبيا و در ساير افعال ترمس و آشاميدن آب بعد از تناول نخود بغايت مضر است . فصل الحاء المهمله مع النون حنّا به كسر حاى مهمله و فتح نون مشدده و الف به فارسى به تخفيف نون آمده لغت عربى است و به يونانى ارقان و فقوليون نيز و به هندى مهندى نامند . ماهيت آن : نباتى است معروف ساق آن به قدر يك ذرع و زياده