و در هند و بنگاله تا به قدر يك دو قامت انسان مىشود و ساق آن سرخ رنگ و برگ آن شبيه به برگ انار و مورد و نازك‌تر و كوچك‌تر و نرم‌تر از آن و در اكثر بلاد خصوص بنگاله خزان ندارد مانند مورد الا آنكه در فصل بارش كه گرما و بودن آفتاب در برج سرطان تا آخر ميزان است سبزتر و رعناتر مىباشد و نشو و نما زياده مىنمايد و مزروع و قلم هر دو مىباشد و قلم آن بيشتر و گل آن كه فاغيه نامند سرخ مايل به سفيدى و خوشبو است و در بعضى بلاد مانند بنگاله در سالى دو بار گل مىكند يكى در ايام بارش و ديگرى زمستان و ثمر آن به قدر فلفلى و فى الجمله مانند اسپند و پوست آن نازك و خوشه‌دار و در جوف آن دانه‌هاى ريزه و گويند نر و ماده مىباشد برگ نر آن عريض‌تر و بزرگ‌تر و برگ ماده آن كوچك‌تر و سبزتر و بعد از ساييدن رنگين‌تر و نبات آن رعناتر مىگردد . طبيعت آن : مركب القوى مايل به سردى و در دويّم خشك و در اول گرم نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : * امراض سر و چشم و دهان * ضماد و طلاى آن با برگ گردكان بالمناصفه جهت بيضه و خوذه و شقيقه و صداع ريحى و بلغمى مجرب و به دستور با سركه بر پيشانى جهت رفع صداع و با زفت و با روغن گل جهت قروح سر و با قطران و روغن زيتون جهت رويانيدن موى و بر جبهه و صدغين خصوصاً كه با آب گشنيز تازه سرشته باشند جهت منع ريختن مواد به چشم و مضمضه به طبيخ آن جهت قروح دهان و قلاع اطفال و ضماد آن بر كف پاى آبله‌دار خصوصاً در به دو ظهور مانع بروز آبله است در چشم آن به تخصيص چون با اندك عصفر و زعفران آميخته باشند و در حديث وارد است كه حنا سيد رياحين است تخضيب بدان شعار اهل اسلام و ايمان است و صداع را زايل مىگرداند و نور بصر مىافزايد و تقويت باه مىنمايد . امراض معده و كبد و طحال و مجارى بول و رحم و جذام و طاعون و و با و غيرها را نافع و بالخاصيت آشاميدن مقدار نيم مثقال جرم آن و نقوع ده مثقال آن جهت يرقان و سپرز و سنگ گرده و مثانه و عسر البول و رفع احتباس آن و اسقاط جنين و تا ده روز متوالى به دستور جهت و با و قروح مجارى بول و ادرار بول و حيض و روييدن ناخن اصلى به جايى ناخن كج و متأكل و به دستور آشاميدن نقيع آن با هفت مثقال شكر جهت ابتداى جذام بغايت نافع و گويند چون يك ماه بدان مداومت نمايند و جذام زايل نشود قابل علاجات ديگر نيست و نطول آب مطبوخ آن جهت جمرت و سوختگى آتش و طلاى آن جهت اورام حاره كه زرداب از آن آيد و با روغن گل جهت رفع جرب و با آب برگ بيدانجير جهت شقاق مزمن و درد زانو مجرب و با گل حرف جهت فتق و قبله و ذرور آن جهت تجفيف قروح و ضماد برگ خشك كوبيده سرشته آن با پيه بز جهت التيام قروح خصوصاً قروح گوشه ناخن و آشاميدن تخم آن به قدر يك مثقال با عسل و كثيرا جهت تقويت دماغ به غايت نافع و گل آن معتدل و لطيف يك مثقال آن با سه اوقيه آب و عسل جهت رفع انواع صداع و قطع نزلات و تجفيف رطوبات و طلاى آن با سركه جهت صداع و به تنهايى جهت فالج و امراض دماغى و عصبانى و درد اعصاب و رفع خناق و التيام قروح و با موم و روغن گل سرخ جهت درد پهلو و كوفتگى اعضا و با ادويه مخصوصه طحال جهت ورم و درد و نفخه آن و گذاشتن آن در لباس مويينه مانع كرم زدن آن و برگ آن را نيز اين اثر است و روغن گل حنا كه دهن الفاغيه نامند كه مانند روغن گل سرخ مكرر در روغنها پرورده كنند گرم و محلل و مقوى موى و نيكو كننده رنگ رخسار است بدل آن روغن مرزنجوش و روغن برگ آن نيز مقوى و محلل و رافع اوجاع و تمدد اعصاب و مفاصل است و در قرابادين مذكور شد و گويند حنّا مضر حلق و ريه ، مصلح آن كثيرا و لعاب بزرقطونا . مقدار شربت آن : تا يك مثقال و زياده از آن كشنده است . حندقوقى به فتح حاى مهمله و سكون نون و فتح دال مهمله و ضم قاف و سكون واو و فتح قاف و الف مقصوره اسم نبطى است . ماهيت آن : از جنس يونجه است برّى و بستانى مىباشد برّى را به عربى حباقا و به يونانى لوطوس اغريوس و به فارسى ديواسپست صحرايى و به شيرازى اندقوقو و به لاطينى لوطس سكرار و به هندى بسكهپره و كده پرنه نيز نامند و بستانى را به عربى ذرق و به يونانى لوطوس و به لغتى طريفلن و به لاطينى طريفلم اوراتم و به كسطيلان طربول رماكه و به هندى اين نوع نيز به نام برّى مشهور است و در اصفهان شبدر و در مازندران شرويت گويند و نيز سفيد و سرخ مىباشد و سفيد آن قوىتر و اكثر مستعمل و ساق آن اندك سطبر و سفيد و نرم و تا سه چهار ذرع طولانى و بر زمين مفروش و برگ آن اندك پهن و طولانى و بعضى را برگ‌ها ريزه و گل آن نيز ريزه و متراكم و بنفش با تارهاى سفيد و در اين شاخه‌ها و برگها رسته و تخم آن ريزه مايل به استداره و رنگ آن مانند نانخواه و طعم برگ آن فى الجمله شبيه به خرفه و با حدت و خرافت و ساق سرخ آن صلب‌تر و مايل به بنفشى و به قدر سه چهار ذرع و مفروش بر روى زمين و برگ آن نيز شبيه به برگ سفيد و در ميان برگ و شاخ‌هاى آن شاخه بسيار باريكى رسته و بر سر گل آن سه عدد و زياده ارغوانى رنگ با رگه‌هاى مايل به سفيدى و ريزه و اندك خوشبو و تخم آن ريزه‌تر از تخم سفيد و طعم برگ آن نيز شبيه به برگ بستانى و با عفوصت و گلو را زياده از آن مىخراشد و آنچه در ماهيت آن نوشته‌اند كه