نيز مشهور بدان است . ماهيت آن : مرغى است معروف صحرايى و خانگى مىباشد . صحرايى آن اكثر خاكسترى رنگ مايل به سبزى و خانگى آن ملون به الوان و انواع و خوشرنگ‌تر و خوش منظرتر مىباشد . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و در اول خشك و صحرايى آن گرم‌تر و خشك‌تر و لطيف‌تر از خانگى و هر دو با رطوبت فضليه . افعال و خواص آن : بچه اهلى آن بهتر خصوصاً تازه پر و بال برآورده آن . * امراض سر و چشم و معده و كبد و گرده و باه * خوردن گوشت آن جهت فالج و لقوه و رعشه و خدر و استرخا و توليد خون صالح و رفع استسقاى زقى و طبلى و تسمين بدن و تقويت گرده و باه و توليد منى و چون سنگدان آن را كه تازه برآورده باشند و آلايش جوف آن را دور كرده ساييده بخورند جهت رفع سميت گزيدگى مار نافع و خوردن بچه كبوتر در روغن كنجد بدون آب و نمك طبخ نموده جهت تفتيت حصات گرده و مثانه و اخراج آن در ساعت مفيد و طلاى خون آن بر پيشانى جهت قطع رعاف كه از حجب دماغ باشد و به دستور آشاميدن قدر باقلايى از خون خشك شده آن و ريختن خون گرماگرم آن بر جراحات سر كه به استخوان رسيده باشد و اكتحال خون گرماگرم آن خصوصاً كه پر نورسته بچه آن را بكنند كه خون از آن برآيد و در چشم بچكانند جهت جراحت چشم و كمنه و غشاوه و طرفه و شبكورى نافع و فضله آن در سيّم گرم و خشك و جالى و مقرح آشاميدن آن از يك درهم تا سه درهم جهت استسقاى بارد و سه درهم آن با دو درهم دارچينى جهت تفتيت حصات مجرب و طلاى سرگين سوخته آن بر اطراف بينى جهت رعاف بيعديل و چون سرگين آن را بسوزانند و ملح آن را بگيرند و با آب ترب بياشامند تفتيت حصات نمايد و دفع كند و ضماد آن با حرف و خردل جهت صداع مزمن و شقيقه و درد پهلو و مفاصل و نقرس و با آرد جو جهت تحليل اورام صلبه و با روغن زيتون جهت سوختگى آتش و با سركه جهت تحليل خنازير و با تخم كتان جهت گشودن دمل و قلع خشكريشه زخمها و چون با آرد گندم و آب گرم و قدرى قطران مرهم ساخته سه شبانه روز بر برص ضماد نمايند پس بشويند و باز تجديد كنند در ازاله برص بغايت مؤثر و با سركه جهت سعفه و اقسام استسقا و جلوس در طبيخ آن جهت عسر البول و تمريخ پيه آن جهت رفع آثار قروح نافع و سر آن را كه با پر و موى سوخته باشند جهت غشاوه و ظلمت بصر و شبكورى اكتحالًا مفيد و چون شكم بچه كبوتر را بشكافند و گرماگرم بر موضع عقرب گزيده بندند جهت جذب سميت آن مفيد و بيضه آن بسيار گرم آشاميدن خام آن جهت رفع خشونت سينه و نيكويى رنگ رخسار و چون اطفال با عسل تناول نمايند به زودى به سخن آيند و طلاى پنج عدد آن با پيه خوك بر احليل جهت تحريك باه بغايت مؤثر و زهره آن را چون در چشم كشند جهت نزول آب و بياض و غشاوه نافع و استخوان ساق آن را چون بسوزانند و فرزجه نمايند جهت اعاده بكارت از اسرار است و مداومت خوردن بچه كبوتر مورث برص و مجموع كبوتر صحرايى و اهلى مضر محرورين و مصدع و محرق خون و اكثار خوردن كباب بچه كبوتر با ادويه حاره مورث احتراق دم و حدوث جذام است مصلح آن پختن آن با آب غوره و سركه و گشنيز و خوردن كاسنى و خيار تازه بعد از آن و سكون صاحب آبله در جايى كه كبوتران در آن باشند در زير يا بالا بالخاصيت مورث شفاى آن و مجاورت آن سبب امن از امراض دماغى و عصبانى و عفونى مانند فالج و سكته و سبات و ام صبيان و خدر و طاعون و ازاله وحشت و فساد هوا است . حماما به فتح حاى مهمله و فتح دو ميم و دو الف لغت نبطى است و امامون و امومن نيز گويند . ماهيت آن : چند نوع مىباشد نوعى نباتى است شجرى مشبك از شاخ‌هاى سرخ ياقوتى رنگ و با صلابت و شبيه به خوشه و گل آن ريزه مانند گل خيرى و سرخ رنگ و برگ آن شبيه به برگ فاشرا و تند و خوشبوى و گل آن را به يونانى لوفاين و به شيرازى ماهلو نامند و تخم آن بسيار لذاع و منبت آن ارمنيه و طرسوس و اين بهترين انواع است و نوع ديگر مايى كه در آبها مىرويد و در شام يافت مىشود و مايل به سبزى و نرم و چون به دست بمالند بوى آن شبيه به سداب باشد و نوعى ديگر نبطى و آن غير مشبك و مستطيل و پر تخم و سفيد مايل به سرخى و گل آن زرد مايل به سرخى و بعد از رسيدن سرخ مىگردد و در آب ماه رومى مىرسد و اگر پيش از رسيدن به كمال تخم آن را اخذ نمايند به زودى فاسد مىگردد و قوّت آن تا هفت سال باقى مىماند و صاحب تحفه نوشته كه بهترين آن مايى است . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك و بعضى در دويّم خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : * امراض الرأس و الاورام و السموم و اعضاء الغذاء و النفض و غيرها * ضماد آن بر پيشانى جهت صداع و تفتيح و تحليل اورام حاره و به تنهايى و يا با بادروج جهت گزيدن عقرب و با مويز جهت ورم احشا و آشاميدن آن مسكر و منوم و مورث سرور و منقى معده و جهت تقويت جگر و تفتيح سده آن و سده سپرز و تحليل صلابت آن و رفع مغص و پراكنده نمودن رياح . * الكبد * آشاميدن طبيخ آن جهت ورم جگر مزمن