داء الثعلب و دوالى و غيرها * آشاميدن مغز سر آن جهت رفع بول در فراش و چهار قيراط زهره آن با خولنجان و آب كرنب جهت تفتيت سنگ مثانه و پيه آن با روغن قسط جهت درد گرده و كمر و خصيه و قضيب آن بغايت مقوى باه و طلاى زهره آن جهت رفع داء الثعلب و دوالى و پيه آن جهت كلف و قوبا و آشاميدن مرق گوشت آن و پيه آن جهت درد مفاصل و تحليل رياح غليظه و جگر و سم آن در افعال مانند حمار اهلى است . حمّاض به فتح حاى مهمله و ميم مشدده و الف و ضاد معجمه به يونانى طوطاق اغريون و به شيرازى ترشه و به هندى چوكا نامند و به زبان فرنگى بستانى آن را اشليه كياتم و برّى آن را اشليه پاتم گويند و قسمى ديگر كه كوچك مىشود برگ آن شبيه به سه برگه است آن را اطريفلين يعنى حماض سه برگه و به عربى حمضيض و به هندى امروله گويند . ماهيت آن : برّى و مايى و بستانى مىباشد بستانى آن دو نوع مىباشد نوعى عريض الورق و تفه و آن را سلق برّى و به تركى قوزى غلافى و به هندى چوكا و به لغت اهل يمن بعقل و نوعى ديگر رقيق الورق ترش و آن را حماض بستانى نامند و بيخ همه مايل به سرخى و ثمر آن خوشه‌دار و متراكم و تخم آن سياه و براق و در غلافى ريزه مثلث شكل و سرخ رنگ و نوعى را تخم بدون گل تكون مىيابد و اين هر دو نوع ترش و بهترين انواع‌اند . طبيعت آن : در اول سرد و در دويّم خشك و در اوايل دويّم نيز سرد و خشك گفته‌اند و با قوّت قابضه . افعال و خواص آن : * امراض الفم * مضمضه به عصاره آن جهت تسكين درد دندان و آكله دهان . * امراض دماغ و معده و كبد * خوردن آن رافع خمار و قى و غثيان صفراوى و خواهش گل خوردن و امثال آن از خواهش رديه فاسده است و جهت يرقان و تقويت جگر و التهاب و تشنگى و آوردن اشتهاى طعام و رفع سميت عقرب گزيده نافع و پخته آن تليين طبع كند و جهت جراحت امعا و سحج با سماق مفيد و آشاميدن مطبوخ آن با شراب جهت يرقان نافع و چون بپزند و با روغن زيت بريان نمايند و گشنيز و اندكى زيره و آب انار دانه بر آن بريزند و تناول كنند حبس شكم نمايد و ضماد پخته آن با شراب جهت خنازير و ورمهاى بناگوش و جرب و برص و قوبا و با سركه جهت سپرز بغايت نافع و ضماد آن با روغن گل و زعفران جهت قروح شهديه مفيد . مضر باه ، مصلح آن شربتها . مقدار شربت آن : تا هيجده درهم . بدل آن : حماض اترج و تخم آن در اول سرد و در دويّم خشك و قابض . افعال و خواص آن : * امراض قلب و معده و كبد و امعا و سموم و غيرها * جهت خفقان حار و التهاب معده و يرقان و قرحه امعا به سبب تغريه آن و گزيدن عقرب به جهت قوّت ترياقيه آن و بريان كرده آن جهت اسهال دموى و صفراوى و كبدى و بسيار بريان كرده آن حابس بطن و تعليق بزر حماض بر بازوى چپ مانع آبستنى و گفته‌اند جهت سم عقرب به مرتبه‌اى مؤثر است كه چون كسى او را آشاميده باشد و عقرب آن را بگزد متضرر نگردد . مضر گرده و سپرز مصلح آن رازيانه و قند . مقدار شربت آن : تا دو درهم و بيخ آن جهت اسهال دموى و سحج و يرقان و سيلان رحم و قطع خون حيض و ضماد آن جهت جرب متقرح و قوبا و داخس و شقاق ناخن و با آرد جو جهت خارش بدن و مطبوخ آن با سركه جهت ورم طحال و تعليق آن بر گردن جهت خنازير و آشاميدن طبيخ آن جهت يرقان سدى و تفتيت سنگ گرده و مثانه و احتباس حيض . و برّى آن عريض الورق شبيه به بارتنگ در طعم و شبيه به برگ چغندر در شكل و آن را سلق جبلى نامند و بيخ آن را در اصفهان حليمونا خوانند و آشاميدن آب گياه آن و خوردن برگ پخته آن جهت سحج صفراوى و يبسى مفيد و بيخ آن در افعال قوىتر از بيخ بستانى است و خوردن آن با نبات جهت سرفه و آشاميدن يك مثقال آن با آب خبث الحديد جهت بواسير مجرب و ضماد آن جهت وجع مفاصل و كوفتگى اعضا و نقرس حار و بخور آن با بيخ كبر جهت خشك كردن و انداختن دانه بواسير ظاهرى و فتيله آن با مقل ازرق و موم روغن تخم كتان جهت بواسير باطنى نافع و مايى آن كه در كنار آبها مىرويد برگ آن با صلابت و شبيه به كاسنى است و نبات آن شبيه به نيلوفر و بيخ آن شبيه به چغندر و تخم آن سياه رنگ اندك مايل به سرخى و طعم آن مانند بستانى و آن را حماض البقر و سلق مايى نامند جهت آنكه منبت آن كنار آبها است . طبيعت آن : سرد و خشك و قابض . افعال و خواص آن : قريب به بستانى است و جهت خفقان و غثيان نافع و با شراب جهت ازاله غم و توحش و استرخاى مقعده و تفريح آورد و طبع را خوش دارد و ضماد آن جهت جرب و جراحات و قروح خبيثه و اورام حاره و منع ازدياد زخمها مفيد و تخم و برگ آن را چون بخايند درد دندان را ساكن كند و بن آن را محكم سازد و ادمان اكل آن يرقان را زايل گرداند . بدل آن : بطباط است . حمام به فتح حاى مهمله و ميم و الف و ميم به فارسى كبوتر و به هندى