صداع و تحليل مواد دماغى و ضماد مطبوخ مهرّاى آن با سداب در روغن زيتون جهت فالج و لقوه و كزاز و خدر و عرق النساء . * الاذن * قطور آن در گوش جهت ثقل سامعه . * العين * اكتحال آن جهت قطع بياض و ناخنه و سلاق . * السموم * آشاميدن آن جهت سموم حيوانى و نباتى و تقويت باه اجماعى اطبا است خصوصاً با شراب و به دستور طلا كردن آن . * الخواص * آشاميدن منقوع يك درهم آن در شير تازه دوشيده به قدر يك سير صبح ناشتا و تا آخر روز چيزى نخوردن موجب عدم تأثير سموم است مطلقاً خواه حيوانى باشد و خواه نباتى تا مدت يك سال و گويند تا مدت العمر و با آب و نمك جهت سقطه . * الجروح * ضماد تازه و خشك آن جهت منع جراحات و التيام آنها بغايت مفيد و گويند مضر ريه است ، مصلح آن انيسون . مقدار شربت آن : يك مثقال تا دو مثقال يوسف بغدادى در مربافلن صنفى را بيان نموده كه در شام به هم مىرسد و آن بيخى است شبيه به سورنجان صلب و عظيم و چون بخايند نرم مىباشد و در رفع اثر سموم در عرض سال مخصوص به آن دانسته . فصل الحاء مع السين المهمله حسك به فتح حا و سين مهملتين و سكون كاف و آن را شكوهنج و شكرهنج نيز و به شيرازى حارسوهوك و به اصفهانى هرداد و در مغرب حمص الامير و به فارسى خارخسك و به هندى كوكهرو و دهت چنكار يعنى درياى فيل چون بخلد فرياد برآورد . ماهيت آن : برّى و بستانى مىباشد برّى آن در خرابه‌ها و نزديك آبها و بيشه‌ها مىرويد شبيه به نبات هندوانه و شاخ‌هاى آن خاردار منبسط بر روى زمين و برگ آن كه نزديك خارهاى آن رسته شبيه به برگ زيتون و نخود و طعم ظاهر آن و شبنمى كه بر آن مىافتد ترش و جرم آن بىمزه و با اندك عفوصت و ثمر آن سه پهلو و اطراف آن نيز مانند خار و مغز آن از نخود كوچك‌تر و سفيد رنگ بستانى آن در نهرها مىرويد و شاخ‌هاى آن مرتفع از روى زمين و خارهاى آن ريزه و شاخ‌هاى آن طولانى و طرف بالاى شاخ‌ها غليظتر از طرف اسفل و بر آنها چيزى رسته به باريكى موى مجتمع شبيه به خوشه و ثمر اين نيز شبيه به ثمر آن بهترين آن بستانى آن است . طبيعت آن : مركب القوى از جوهر رطب اندك و يابس بسيار و حرارت لطيف و گرم و خشك در اول نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : * اعضاء الغذاء و الفنض و السموم و غيرها * جالى و مدر بول و مسكن درد مثانه و افزاينده منى و مفتت حصات گرده و مثانه و منضج و رادع و ملين و رافع قولنج حار و مانع انصباب مواد و با شراب جهت دفع ادويه سميه نباتيه و آشاميدن عصاره برگ و بيخ و ثمر تازه آن به تمامها جهت قرحه مجارى بول و احليل كه به فارسى سوزنك و به هندى سوزاك نامند و تقويت باه و تفتيت حصات و عسر البول و قولنج و عصاره آن مستعمل در اكتحال مبرده و مجففه و رادعه و مضمضه به عصاره آن با عسل جهت قلاع و عفونت دهان و وجع لثه و اورام عضل حلقوم نافع و ضماد عصاره طبيخ آن جهت ردع و ورم حار و منع حدوث آن و ريختن مواد به اعضا و دو مثقال عصاره حسك برّى با شراب جهت سم افعى و پاشيدن آب طبيخ آن جهت بر طرف كردن كپك بغايت مؤثر چون نخود را در آب تازه آن مكرر پروده كنند در تقويت باه بيعديل . مقدار شربت آن : تا پنج درهم . مضر سر ، مصلح آن بادام و روغن كنجد و تخم آن در جميع افعال مانند عصاره گياه آن و روغن آن كه آب گياه آن را با روغن كنجد طبخ دهند به دستور مقرر طلاى آن و آشاميدن و تحقين بدان جهت تقويت باه و درد مفاصل و نيكو كردن رنگ رخسار و درد كمر و گرده و عسر البول و چكانيدن و ماليدن آن در احليل و عانه و كمر جهت حصات گرده و مثانه مؤثر . مقدار شربت آن : هفت مثقال با ميپختج يا عسل يا نبيذ و چون تخم آن را كه حسك دانه نامند با شير تازه سه مرتبه طبخ نمايند و هر مرتبه خشك كنند در تقويت باه بىمثل است . حسل به فتح حا و سين مهملتين و سكون لام و به كسر حا نيز آمده به يونانى حسمى نامند . ماهيت آن : گياهى است شبيه به صعتر و برگ آن درازتر و بزرگتر از آن و تيره رنگ . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : پخته آن مقوى معده و هاضم و مصلح طعام فاسد شده و جهت خوشبويى دهان و آروغ و با شراب جهت گزيدن رتيلا و عقرب مفيد . مقدار شربت آن : تا پنج درهم و زياده بر آن نيز مجوز است . حسوّ به تشديد واو و حسو بر وزن فعول نيز آمده . ماهيت آن : غذايى است كه از حبوب و غير آن ترتيب مىدهند رقيق و به طريق قهوه تناول مىنمايند و به فارسى حريره نامند و در قرابادين انواع آن ذكر يافت .