فصل الحاء مع الشين المعجمه حشيشة البراغيث به فتح باى موحده و راى مهمله و الف و كسر غين معجمه و سكون ياى مثناة تحتانيه و ثاى مثلثه به لغت شام گياه دوقس را نامند و در عراق مراد از آن گياهى است كه كيك را دفع مىنمايد و در طبرستان كيك واش نامند و قسمى از دوقس را شمرده‌اند . حشيشة الداخس به فتح دال مهمه و الف و كسر خاى معجمه و سكون سين مهمله لغت عربى است به يونانى فارفوخيا نامند . ماهيت آن : گياهى است منبت آن سنگلاخها و برگ آن شبيه به برگ عدس و از آن بزرگ‌تر . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : محلل و ملطف . ضماد آن جهت سعفه و قروح شهديه و داخس نافع است . حشيشة الزجاج به ضم زاى معجمه و فتح جيم و الف و جيم به رومى كسنين و اهل اندلس حبيقه و حبقا و به فارسى گياه آبگينه نامند . ماهيت آن : گياهى است كه در شوره زار و محوطه‌ها و خرابه‌ها مىرويد شاخ‌هاى آن باريك مايل به سرخى و برگ آن خشن و مزغب و بر شاخ‌هاى آن چيزى شبيه به تخم به قدر برنج و خشن و بسيار تلخ و بر جامه مىچسبد . طبيعت آن : در دويّم سرد و خشك . افعال و خواص آن : محلل اورام و رادع و مفتح سدد و جالى و قابض و چرك زجاج را بالكليه زايل مىگرداند و از اين جهت آن را حشيشة الزجاج نامند و تحسى به دو اوقيه از عصاره آن با شكر جهت سرفه كهنه بسيار مؤثر و ضماد عصاره آن جهت اورام حاره و بواسير و با سفيداب جهت حمره و نمله و قيروطى آن با روغن حنا و پيه بز و ماليدن برگ آن جهت قوبا و غرغره آن جهت ورم لوزتين و با روغن گل جهت درد گوش مفيد . مضر سر ، مصلح آن نبات و خشخاش . مقدار شربت آن : تا دو مثقال است . حشيشة العلق به فتح عين مهمله و لام و سكون قاف امين الدوله گفته كه آن را در گيلان خنيس نامند و از جمله پودنه است و در مازندران اوجى گويند . ماهيت آن : نباتى است شبيه به سوسنبر و مايل به سياهى و خوشبو بالخاصيه اخراج زلوى در حلق مانده نمايد و در ساير افعال قوىتر از اقسام فودنج است . حشيشة المعدن به فتح ميم و سكون عين مهمله و كسر دال مهمله و سكون نون و آن را ريش سمندر نامند . ماهيت آن : گياهى است سفيد و صلب قريب به صلابت سنگ و چون شكسته شود اجزاى آن ريزه گردد و با روغن چون مشتعل گردد شعله آن بر طرف نشود . افعال و خواص آن : جالى و مورث صحت و طراوت جلد است و داخل ضمادات ملوكى مىنمايند . فصل الحاء معل الصاد المهمله حصات به فتح حا و صاد مهملتين و الف و تاى مثناة فوقانيه به فارسى سنگريزه و به هندى پتهرى و كنگر نيز نامند . طبيعت آن : سرد و خشك . افعال و خواص آن : رادع و مجفف و ذرور ساييده آن مانند غبار جهت نزف الدم جراحات و دفع ضرر آن مفيد و انداختن آن در كوزه آب مصلح غلظت آن و مقوى احشا است . حصرم به كسر حا و سكون صاد و كسر راى مهملتين و سكون ميم به فارسى غوره نامند . ماهيت آن : انگور خام نارس سبز ترش است هر نوع كه انگور باشد . طبيعت آن : در اول دويّم سرد و در آخر آن خشك و عصاره آن سردتر و خشك‌تر از آن تا سيّم . افعال و خواص آن : مطفى حرارت خون و صفرا و قامع صفرا و مقطع بلغم حاصل در معده و حابس طبع و مانع انصباب مواد و مقوى جگر و بدن و رافع تشنگى و سستى اعضا و ضماد ساييده خشك آن جهت خوشبو كردن عرق و حصف و منع تولد آن در آن سال ثانياً و جوشش و خارش و سستى بدن نافع و مضعف معده سرد و مضر باه و مولد رياح و مغص و مورث عطش در بعضى امزجه به جهت تكثيف آن اجزاى معده را ، مصلح آن گلقند و انيسون و انجير . بدل آن : ريباس و حماض و اترج و رب آن قاطع تشنگى و مسكن