درهم حاشا را با نمك و سركه بياشامند اسهال كيموس بلغمى نمايد و چون دو مثقال آن را با عسل بسرشند و با آب گرم بياشامند جهت فالج و لقوه و نسيان و صرع و كزاز و تقويت گرده و باه و رفع درد دهن و حلق و نفث بلاغم و تفتيح قولنج نافع و چون قدر قليلى در طعام داخل كنند مانند سبزيها و بخورند ضعف چشم را نافع بود و قوّت باصره را نگهدارد و ضعف معده و جگر حادث از اخلاط فاسده را زايل كند و اعانت بر هضم غذا نمايد و آشاميدن طبيخ آن با عسل جهت عسر النفس و نفس انتصابى و اخراج حيات و ادرار حيض و بول و اخراج جنين و مشيمه و لعوق آن با عسل جهت اسهال نفث بلغم و فضول مجتمعه در سينه و سرفه و ضيق النفس و ضماد آن با سركه جهت تحليل اورام بلغميه تازه و تحليل خون منجمد در اعضا و قلع نمش و ثآليل برآمده و يابسه كه به يونانى افروخوديس نامند و با سويق و شراب جهت عرق النساء و امثال آن نافع و صخرى آن جهت مصروعين نافع و باعث افاقه آنها است و گويند چون نزد مصروع در حين صرع حاشا را بسوزانند كه دود آن به مشام او رسد اگر به افاقه آيد علامت برء آنست مضر ريه ، مصلح آن نعناع . مقدار شربت آن : از دو مثقال تا پنج درهم . بدل آن : در تنقيه نيم وزن آن افتيمون و در غير تنقيه يك وزن و نيم آن صعتر و چون يك وزن آن را با ده وزن آن آب انگور بجوشانند تا ثلث بماند در جميع افعال قوىتر از جرم آنست و شراب آن كه صد مثقال آن را كوفته بيخته در لته بسته در شصت رطل آب انگور در خم كوچكى انداخته سر آن را بسته بگذارند تا خمر گردد پس استعمال نمايند جهت تقويت هاضمه و رفع سوء الهضم و سقوط اشتها و اوجاع عصبانى و برودت و ساير اوجاع حادثه مادون تهيگاه و قشعريره تبهاى بارد و دفع ضرر سردى هوا و برف و سموم بارده حيوانيه و نباتيه به غايت مؤثر و حاشا در جميع افعال قوىتر از صعتر است . حاشيش به فتح حاى مهمله و الف و كسر شين معجمه و سكون ياى مثناة تحتانيه و سكون شين معجمه به فارسى حسن يوسف نامند . ماهيت آن : چيزيست مانند موم كه در آبها منجمد مىگردد و رنگ آن مايل به سفيدى و بدمزه مايل به شيرينى و تندى و آنچه به تحقيق پيوسته دانه‌هايى است بسيار ريزه و سفيد از خشخاش ريزه‌تر و صلب و به هندى تخم كرملى نامند . طبيعت آن : گرم و خشك در چهارم . افعال و خواص آن : بسيار تند و قوىتر از افربيون و مقى قوى چون بياشامد شخصى كه وجع شديد داشته باشد مقدار نيم درهم آن را با آب گرم قى شديد آورد و چيزى شبيه به خون قى نمايد و نجات يابد از آن و ضماد آن جالى و سرخ كننده رخسار و مستعمل زنان است و جهت امراض بارده استعمال آن از خارج بدن مجوز و خوردن يك درهم آن كشنده به قى مفرط و احتراق و لهيب و اختناق و اختلاط ذهن و مداواى آن آشاميدن شير تازه دوشيده و ماء الشعير و روغن بادام و سويق آرد جو سرد كرده به برف و يخ و جلاب سرد كرده و دوغ گاو با قرص كافور است . حاماسوقى به فتح حاى مهمله و الف و فتح ميم و الف و ضم سين مهمله و سكون واو و كسر قاف و سكون يا . ماهيت آن : نباتيست منبسط بر روى زمين به قدر شبرى و شاخه‌هاى آن پنج شعبه به سطبرى انگشتى رسته با برگ‌هاى ريزه و گل آن سفيد و از شاخه‌هاى آن ثمرى به قدر فلفلى مىرويد و چون قطع نمايند از آن لبن جارى مىگردد . طبيعت آن : گرم و خشك در اول . افعال و خواص آن : جهت لسع عقرب شرباً و ضماداً مجرب و فرزجه آن جهت اصلاح رحم مفيد است . فصل الحاء المهمله مع الباء الموحده حباب به ضم حاى مهمله و فتح باى موحده و الف و باى موحده . ماهيت آن : حيوانى است بسيار كوچك و سياه شبيه به عقرب و از جعل باريكتر و در غير بيدانجير به هم نمىرسد و چون كسى را بگزد آن را مىكشد در آن روز نهايت تا سه روز و صاحب آن را سرخى چشم و كرب و گرمى و اضطراب قلب عارض مىگردد و علاج آن خورانيدن مخدرات قوى مانند كافور و امثال آنست . حباحب به فتح اول و ثانى و الف و كسر حاى مهمله و باى موحده به فارسى كرم شب تاب و به هندى جكنى و بهك جكنى نيز نامند . ماهيت آن : حيوانى است از مگس كوچك‌تر و اندك باريك و اغبر و زرد و مقعدش در غايت سبزى و در زير بال آن مستور و چون پرواز كند مكشوف گردد و در شب مانند اخگر مىدرخشد . طبيعت آن : گرم و خشك و حاد و از زرايح قوىتر . افعال و خواص آن : سه عدد آن قتال و يك عدد مقطوع الرأس آن كه خشك شده باشد با دوازده مثقال نقيع حلتيت چون سه روز بنوشند جهت اخراج سنگ گرده و مثانه مجرب دانسته‌اند و قطور يك عدد خشك ساييده آن با روغن گل جهت اخراج چرك گوش و كرى آن و با صبر و سفيدآب جهت اسقاط دانه