مىباشد و فى الحقيقت مقدار معينى ندارد و همچنين طرق استعمال آن لهذا اينجا ذكر ننموده . بدل آن : صاصفراس و در بعضى مواد شجرة النبى كه به فرنگى پلاسنطور نامند و در بعضى مواد عشبه مغربيه است و چون دو سه برگ آن را با گوشت طبخ دهند گوشت را زود مهرّا و لذيذ گرداند مانند گوشت آهو و گوزن . چوب چينى خطايى ماهيت آن : چيزى است مانند غده و گره بزرگى شبيه به كدو و كتهل و پوست آن اندك خشن جوزى رنگ تيره و مغز آن گلابى و بادامى رنگ بىريشه مانند خمير خشك شده و از كوهستان خطا و نيپال مىآورند و بر حقيقت آن چندان اطلاعى نيست شايد از تنه درخت برمىآيد مانند كتهل و بعضى ميوه‌هاى ديگر و از براى آن خواص بسيارى نقل مىكنند از قبيل خواص چوب چينى و بعضى بهتر و قوىتر از آن مىدانند و دستور استعمال اين نيز مانند چوب چينى چين است و نيز روزى دو ماشه آن را با دو سه ماشه نبات سفوف ساخته با قدرى آب نيم گرم مىآشامند تا مدت بيست و يك يوم تا چهل يوم و از نمك و حموضات و بقول و غيرها به دستور چوب چينى است و از آن خفيف‌تر . چوب حيوة به فتح حاى مهمله و ياى مثناة تحتانيه و واو و تا . ماهيت آن : چوب درخت هندى است كه در نواح بنارس و كورك پور و رهتاس به هم مىرسد و بسيار عظيم مىباشد و از آن سرير و پايه‌هاى پلنگ و غيره مىسازند و رنگ آن اغبر و خالدار و ابرى سياه تيره و كمرنگ و كهنه سالخورده آن رنگين‌تر و صلب‌تر و بهتر و در تازگى كه قطع نمايند بوى خوشى اندك شبيه به بوى عود هندى از آن ظاهر مىگردد و برگ آن شبيه به برگ بيدانجير و متشعب به سه شعبه و بلندتر و ضخيم‌تر از برگ بيدانجير . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : با ترياقيت و قوّت قابضه و جهت دفع هيضه كه قى و اسهال بند نگردد و اسهال رطوبى و تهوع را باز دارد و رياح باطنى و سموم مشروبه و ضعيفه را دفع نمايد و ضماد آن جهت دفع سموم منهوشه و ملدوغه و تحليل اورام و تسكين اوجاع نافع و گويند مار و كژدم و هزارپا نزديك خوابنده بر سرير آن نگردد و اذيت نرساند . جوز به فتح جيم و سكون واو و زاى معجمه به فارسى گردكان و چهار مغز و به هندى اخروت نامند . ماهيت آن : ثمر درختى است عظيم و برگ آن پهن و اندك طولانى و فى الجمله ضخيم و آن ثمر را سه پوست مىباشد يكى سبز ضخيم با عفوصت بسيار و قبوضت و اندك تلخى و در خامى اندك نرم و بعد از خشك شدن خشبى مىگردد و دويّم كه در زير آنست صلب و دو پارچه به هم پيوسته و سر آن اندك برآمده و در زير آن مغز و بر آن پوست رقيقى محتوى بر مغز آن و مغز آن سفيد با دهنيت بسيار مانند مغز پسته و چلغوزه و چهار حصه است دو حصه از هم بسيار جدا و اندك اتصالى به هم دارند و دو حصه ديگر با هم متصل و اندك انفصالى و بين آنها پرده نازك اندك صلب خشبى است . طبيعت آن : در دويّم گرم و در اول خشك و با رطوبت فضليه و تازه آن را گرمى و يبوست كمتر و در رطوبت فضليه زياده و هر چند خشك گردد يبوست و حرارت آن مىافزايد و رطوبت آن كم مىگردد . افعال و خواص آن : بسيار لطيف و ملين طبع و محلل و مبهى و مانع تخمه و مقوى اعضاى رييسه خصوصاً دماغ و مقوى حواس باطنى خصوصاً با مويز منقى و انجير سفيد و پيران را بسيار موافق و خوردن ده مثقال آن كه با انجير كوبيده باشند در تليين طبع مجرب و به تنهايى ناشتا جهت سهولت قى و بريان كرده آن با پوست جهت سرفه كه از هواى سرد به هم رسيده باشد و خوردن آن با انزروت مانع ضرر انزروت و مخرج كرم معده و بيعديل و به دستور با بلادر مانع ضرر آن و خوردن آن با انجير و سداب جهت رفع مضرت سموم خواه قبل از حصول سم خواه بعد از آن و آشاميدن سوخته آن كه با پوست سوخته باشند به مقدار يك مثقال با رب مورد و امثال آن جهت قطع خون بواسير مجرب و بالخاصيت خوردن مغز آن مسكن مغص و مصلح قروح و به دستور ضماد آن و اكتحال آن جهت جرب و سبل و دمعه مفيد و حمول سوخته مغز آن با شراب جهت منع ادرار حيض و ضماد آن با عسل و پياز و نمك جهت گزيدن سگ ديوانه و چون با زيره كرمانى نرم سوده با عسل سرشته بر سر و بدن مفلوج و ملقو و يا صاحبان اوجاع مفاصل بارده و حميات بارده بلغميه مزمنه بمالند و در حمام و يا در آفتاب و يا خانه گرمى و بر فرش گرمى بر طرف مخالف علت در آن هر دو علت و بر پشت در غير آن بخوابند و بر خود لحاف پر پنبه بيندازند و بگذارند تا خوب عرق شود پس بدن را پاك كرده از زير آن برآيند و بدن خود را از هواى سرد محفوظ دارند و آب سرد ننوشند در يك دو دفعه زايل گردد و اگر در حمام است در بيت حار آن روند و برهنه شوند و آن را گرم كرده بر سر و تمام بدن بمالند و در فالج و لقوه اگر خواهند به طرف مخالف بخوابند و آن مقدار صبر كنند كه