افعال و خواص آن : با حدت و لذع و در جميع افعال سواى باه قوىتر از بستانى است و گفته‌اند بلكه در تقويت باه نيز اقوى است و مدر قوى و حمول آن جهت اخراج جنين و ادرار طمث و آشاميدن آن جهت وجع صدر و شوصه و ظهر و استسقاء و عسر البول و انتفاخ بطن و نهش و لسع هوام را مفيد و معين بر حمل و گفته‌اند كه چون آن را آشاميده باشند و هوام شارب را بگزد اذيت نيابد و خوردن خام آن جهت رفع سموم و ضماد پخته برگ و بيخ آن جهت انجماد خون كه از سردى هوا باشد نافع و حمول بيخ آن منقى رحم و معين بر حمل و آويختن آن در منازل بالخاصيت باعث گريختن هوام است از آنجا . مضر معده و حلق و عصب ، مصلح آن انيسون و حلواى جزر و شراب و عرق آن در قرابادين ذكر يافت . جزع به فتح جيم و سكون زاى معجمه و عين مهمله . ماهيت آن : سنگى است كه در معدن عقيق كه يمن و حبشه و كنبايت كه از توابع گجرات است خيزد . بعضى شبيه به چشم با طبقات و خطوط مستدير سفيد و زرد و سرخ و سياه و بعضى صفايحى ذو طبقات رنگارنگ بر روى هم الحاصل اصل سنگ او ذو طبقات ملون به الوان مىباشد به هر قسم كه آن را ببرند و بتراشند الوان و طبقات آن ظاهر مىشود و به طبخ دادن به نوعى خاص الوان آن خوب ظاهر و براق و با رونق مىگردد مانند عقيق كه به طبخ رنگين مىگردد و صفايحى به شكل نگين و غير آن را جزع و مدور و اشكال ديگر ملون به الوان را باباغورى و سياه و سفيد را سليمانى و شفاف براق ملون به الوان زرد و سبز را عين الهر و به هندى لهسينه نامند و اين يعنى عين الهر بيشتر در معدن ياقوت بهم مىرسد نه در معدن عقيق چنانچه صاحب تحفه نبشته و در حرف العين ان شاء الله تعالى بيان آن خواهد آمد خواه از معدن ياقوت صلب باشد يا نرم و عين الهر صلب بسيار اعتبار دارد خصوص كه اندرون جرم آن دو نيم خط مثل رشته باشد بسيار اعتبار دارد و نيز هنود ميمنت مىدانند و به قيمت گران مىگيرند . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : جالى و با حدت و جهت يرقان و منع خواب شرباً و جهت عسر ولادت پيچيدن آن در موى سر زنان موثر و تعليق آن بر اطفال مورث سيلان رطوبات از دهان ايشان و رفع ام الصبيان و نگاه داشتن آن با خود مورث هموم و غموم و خصومت مردمان با دارنده آن و ديدن خوابهاى هولناك و رافع لقوه و اكتحال آن جهت نزول آب و رفع بياض و سنون آن جهت تنقيه و جلاى دندان و ذرور آن قاطع خون و جهت رويانيدن گوشت تازه و بردن لحم فاسد آن ( را نافع ) « 1 » . فصل الجيم مع العين المهمله جعده به ضم جيم و سكون عين و فتح دال مهملتين و ها به لغت يونانى فوليون نامند . ماهيت آن : دو نوع مىباشد يكى صغير جبلى و گياه آن سفيد رنگ به قدر شبرى و برگ آن باريك و مفروش و روى بالاى آن مزغب و اطراف آن محيط بخارهاى ريزه و بر اطراف شاخ‌هاى آن مانند قبه و بر آن خيوط باريك سفيد شبيه به موى و پر از تخم و گل آن سفيد مايل به زردى و ثقيل الرايحه و با عطريت و اندك تلخ و به شيرازى گل اربه و بستانى آن را جعده كبير و به فارسى عنبر بيد گويند برگ آن بزرگ‌تر و كم بوتر از جبلى و منبت آن كنار آبها و جاهاى نمناك و در فصل بهار رويد و تا زمستان ماند و بعد از هشت ماه از اخذ آن قوّت آن ضعيف گردد و مستعمل جبلى آن . طبيعت آن : گرم و خشك در آخر دويّم و بعضى در سيّم خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : با قوّت ترياقيت و مسهله و مفتحه سدد جميع اعضا و ملطفه اخلاط و مدر بول و طمث و آشاميدن طبيخ آن دو اوقيه و نيم جهت تزكيه ذهن و رفع نسيان و نهش هوام و عقرب و استسقاى بارد و يرقان اسود سدى و تبهاى بلغمى و سوداوى و اخراج ديدان و حب القرع و تحليل رياح و اوجاع جنين و عسر البول و وجع مفاصل و تفتيت حصات و ادرار حيض و تنقيه رحم و با سركه جهت تحليل سپرز و ضماد تازه آن جهت رطوبات صداع و تنقيه قروح مزمنه و اوجاع آن و التزاق و اندمال آنها خصوصاً نوع كبير آن و ذرور صغير آن جهت اندمال قروح رديه و نشف رطوبات آنها و افتراش آن و دود كردن آن و پاشيدن آب منقوع آن نيز جهت گريزانيدن هوام نافع . مصدع و مضر معده ، مصلح آن حماما . مقدار شربت : از جرم آن تا سه درهم و از طبيخ آن تا بيست مثقال . بدل آن : پودنه كوهى و در تحليل رياح شيح و در اخراج كرم معده يك وزن و دو ثلث وزن آن پوست بيخ انار تازه و در ادرار سليخه است و اكتحال عصاره آن با عسل جهت حدت بصر نافع . فصل الجيم مع الغين المعجمه جغد به ضم جيم و سكون غين معجمه و دال مهمله اسم فارسى بوم

--> ( 1 ) . رافع : الف