بزرگ و گل آن سرخ ارغوانى رنگ و تخم آن مايل به سرخى و طولانى و قسمتى ديگر برگ و تخم آن ريزه‌تر از حب الرشاد و مراد از مطلق آن اين است و بهترين آن بستانى است . طبيعت برّى آن : در سيّم گرم و در آخر دويّم خشك . افعال و خواص برّى آن : مفتح سده جگر و سپرز و جالى و مدر بول و مفتت حصات و مولد منى و محرك جماع و محلل رياح و هاضم طعام و ضماد آن با زهره گاو جهت ازاله آثار قروح و به دستور طلاى آب آن با زهره گاوميش كلف را مفيد و خوردن آن ناشتا جهت رفع بدبويى زير بغل و خوردن شراب ريحانى بالاى آن جهت گزيدن ابن عرس و غير آن نافع و گويند از خواص آنست كه چون آب آن را بگيرند و درخت انار ترش را به آن تسقيه نمايند شيرين گردد و چون نخود خشك را به آن پرورده نمايند و بياشامند توليد منى نمايد و بيعديل است و گويند چون بگيرند برگ و شاخ و تخم آن را در هاون نرم بكوبند و در ظرفى پهن كنند تا خشك گردد و ثانياً در هاون اندازند و بكوبند و شير تازه دوشيده بر آن ريزند و تخم آن را نرم بكوبند و بر آن بپاشند به دفعات و مخلوط نمايند تا آنكه مانند خمير گردد و قرص‌ها ساخته در سايه خشك نمايند و نگاه دارند و عند الحاجت استعمال نمايند بسيار طيب و نيكو است . المضار : مصدع و مورث سدد و مبخر و مظلم بصر و در حديث آمده كه هر كه در شب جرجير بخورد رگ جذام از دماغ او به حركت در مىآيد و نزف الدم او را عارض مىگردد بعد از خواب و در حديث ديگر وارد است كه احداث برص مىنمايد شب خوردن آن ، مصلح آن كاسنى و خرفه و سركه است و برّى آن در ادرار بول و تحريك باه و انعاظ قوىتر از بستانى است خصوصاً تخم آن و تخم آن كه حب الرشاد است در خواص مذكوره قوىتر از برگ آن و قوى الجلا است و آشاميدن آن با آب گرم مقئ بلغم و با زرده تخم نيم برشت محرك باه و منعظ و مسمن بدن و ضماد آن جهت كلف و با عسل جهت بهق و نمش و با زهره گاو جهت شقاق ناخن مفيد و اكثار آن مهيج دم و ثوران آن و انصباب مواد به اعضاى ضعيفه ، مصلح آن شير تازه دوشيده . مقدار شربت : از بستانى آن تا پنج درهم و از برّى آن تا سه درهم . بدل آن : به وزن آن تودرى يا تخم زردك برّى يا تخم پياز است . جرجير الماء قرة العين است و در حرف القاف ان شاء الله تعالى خواهد آمد . جرميلك به فتح جيم و سكون راى مهمله و كسر ميم و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح لام و سكون كاف به لغت كوهستان و لرستان و جاثلق اسم دوايى است كه تركان آنجا نبات ازار نامند . ماهيت آن : بيخى است به سطبرى انگشتى و طول آن زياده بر شبرى و رنگ ظاهر آن مايل به سياهى و باطن آن سفيد و با صلابت و طعم آن شيرين و ساق آن قريب به ذرعى و برگ آن طولانى به قدر شبرى شبيه به زبان و سبز تيره و لطيف و برگ‌هاى ساق اطراف اعلاى آن به قدر برگ بيد و گل آن كبود و از گل نيلوفر هندى بسيار كوچكتر و مستعمل بيخ آن است . افعال و خواص آن : چون بكوبند و بر بيخ دندان بپاشند به نهجى مىچسبد كه از اكل و شرب زايل نمىگردد و سنون آن به يك دو دفعه جهت رفع تعفن دندان و رويانيدن گوشت بن دندان مجرب و آشاميدن آن جهت رفع زخم‌هاى باطنى و اورام احشا و ضماد آن جهت جبر كسر و رفع جميع زخمها و تشنج آن مفيد . چرونجى به كسر جيم فارسى و فتح راى مهمله و سكون واو و خفاى نون و كسر جيم و يا . ماهيت آن : مغز ثمر درختى است هندى در اكثر كوههاى هند مىشود و درخت آن به مقدار نارنج متوسطى و برگ آن به بزرگى برگ انجير و بىتشريف و ثمر آن شبيه به ثمر قهوه و آلوبالو و فالسه و از آن بزرگتر و آن را به هندى پياره نامند و پوست خارجى آن نازك و در خامى سبز و بعد رسيدن بنفش و لحم آن در خامى سخت و بعد رسيدن نرم و سبز پسته‌اى رنگ و چاشنىدار مىباشد و آن را مىخورند و در آب حل كرده افشره مىسازند و بر آب نيز مىپزند و مغز آن كه در زير لحم آن است در غلافى خشبى اندك صلب از پوست پسته نازك‌تر و ضخيم‌تر از پوست حبة الخضراء و مغز آن به مقدار نصف نخود كوچكى و تخم آلوبالو و چرب و شيرين و لذيذ و بعضى اين را حب السمنه دانسته‌اند و شايد غير آن باشد زيرا كه هيأت درخت و ثمر اين به هيأت درخت چرونجى نيست چنانچه ان شاء الله تعالى خواهد آمد . طبيعت آن : گرم در دويّم و تر در اول . افعال و خواص آن : جالى و منعظ و مسمن بدن و كثير الغذا و در اكثر افعال قريب به حبة السمنه و چون نرم بسايند و به تنهايى و يا با ادويه مناسبه بر بشره بمالند بشره را صاف گرداند به سبب جلايى كه دارد و تخم آن سرد و تر و دافع مضرت صفرا و غليان خون و تشنگى است . جرّى به كسر جيم و راى مشدده و يا لغت عربى است به فارسى