محمد رضا طباطبايى تبريزى
35
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى )
خان » بوده كه شرف نسبت با ثقة الإسلام نيز داشته است . نويسنده دربارهء او مىنويسد : « ايشان مدّتهاى مديد است كه مامورا در سفارت سنيّه كبراى دولت عليّهء ايران مشغول خدمت هستند . در حقيقت شخص دانشمند و نكتهدان و كارآگاه و بس كافى است . چند جلد تأليفات فارسى و عربى و تركى در اصول و فروع دينيه و در بعض مطالب حقّه دارد كه بالفعل نسخههاى چاپى آنها در داخله و خارجه در نزد علما و فضلاى دين موجود است . » در جايى كه از آتشبازى در منا سخن مىگويد ، از تلاشهاى كنسول ايران سخن گفته و بر آن است نشان دهد كه آن سال تا چه اندازه ايران ، قوت و شوكت خود را نشان داده است : تا اين سال آتشبازى منحصر به اين دو جشن دولتى و ملتى عثمانى بود . و از جانب دولت عليهء ايران تا حال اين قبيل رسومات معمول نبود . ولى امسال از حسن كفايت و كاردانى حاجى ميرزا حسن قونسول جدّه در منا در مقابل جشن و آتشبازى آنها در همان شب ، خودنمايىهايى ديده شد كه مىتوان گفت اسباب آتشبازى و ساير چيزهاى او ترجيح بر ديگران داشت . در وقوف به منا ، قونسول دولت عليهء ايران در مقابل چادر كارپردازى ، بيدق شير و خورشيد نصب كرده ، و چادرهاى حجاج اهالى ايران على قدر مراتبهم ، به ترتيب مرغوب در همان موضع مرتّب نموده . شبها مشعلها از پيش چادرها افروخته كه حضرات اعراب و شرفا به نظر تعجّب و حيرت نگريسته به قوّت عظمت و شوكت دولت ايران و ايرانيان تماشا مىكردند . روز عيد جناب والى با اعزّهء مكه از قونسول ديدنى كردند و در مكه نيز احترامات قونسولگرى را به وجه اكمل مراعات مىنمودند . حقيقت ، امروز اقتدار و رفاه حالى كه براى اهالى دولت عليهء ايران در خارج ولايات حاصل است ، در ازمنهء سابقه ممكن نبود . پس همهء اينها از يمن توجّهات و عنايات كاملهء پادشاه اسلامپناه فلكدستگاه قدردان و قدرشناس عليا حضرت اقدس همايون شاهنشاهى است . خداوند عالم و عالميان اين نعمت عظمى را بر اهالى ايران تا قيام قيامت مستدام بدارد .