محمد رضا طباطبايى تبريزى
32
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى )
از اطلاعات جغرافيايى كه بگذريم ، بحث از مكيال و موازين و انواع پولها و فاصلهسنجها و غيره ؛ و هر آنچه كه در باب اندازهگيرى است ، در اين كتاب فراوان وجود دارد . زمان مؤلف ، زمانى است كه به آرامى مكيال و موازين غربى براى سنجش به شرق آمده ، اما همچنان معيارهاى سنتى نيرومند است . از آنجا كه مؤلف تحصيل كردهء مدارس تازه است و در عينحال سنن قبلى را هم مىشناسد ، فرصتى براى تطبيق اينها دارد . اين كتاب بدين لحاظ يك مأخذ قابلتوجه به شمار مىآيد . دربارهء تطبيق واحد پول كشورها و ارزيابى آنها در مقابل يكديگر نيز در اين كتاب اطلاعات كافى وجود دارد . در بخش سنجههاى مالى و اوزان ، در جاىهاى مختلف كتاب مطالبى هست كه بايد در يكجا استخراج شود . براى مثال : مكيال خاك روسيه كروانكه و پوط است . وزن كروانكه 88 مثقال است و چهل كروانكه يك پوط محسوب مىشود كه به وزن هزار مثقال سه من و نيم و بيست مثقال سنگ هزار مثقالى است . و در مورد ديگر ، دربارهء ورس كه واحد سنجش مسافت در روسيه است ، مىنويسد : ورس بر وزن خرس 1500 ذرع روس است و يك ذرع روسى از روى مأخذ صحيح مساوى است به نيم ذرع [ و ] سه گره بزازى عراق و حقيقتا يك ورس معادل است به يك هزار و سى دو ذرع و سه چارك عراق . هفت ورس يك فرسخ معمولى اين زمان است . نمونههاى ديگرى هم در لابلاى كتاب آمده است ؛ از آن جمله « سه كاپك روسى معادل يك صد دينار است » . و در جاى ديگر به مناسبت ياد از كيلومتر « يك كيلومتر عبارت از 1000 متر فرانسه است » . بحث از انواع و اقسام وسائل نقليه ، منهاى ماشين ، كه آن زمان براى نويسندهء ما شناخته شده نبوده ، در اين نوشته وجود دارد . عراده ، تخت روان ، كالسكه ، گارت ، فروگون ، خط آهن ، تراموا ، انواع كشتىها و واپورها ، شقدف ، شندف ، شتران طياره و نمونههاى ديگر در جاهاى مختلف كتاب ، مورد توجه قرار گرفته است .