[ باب أول ] فصل أول از باب أول در ذكر زمين ومساحت آن حق جل وعلا زمين را كروى آفريده وقريب سه ربع زمين را مستور گردانيد ويك ربع مكشوف واين ربع را ربع مسكون مىخوانند وآب درياى محيط گرد آن سه ربع ديگر برآورده وچندين درياها كه بر زمين درآمده است داخل ربع مسكون است وبيابانهاى مهلك وشوره‌زارها وسردسيرها كه هيچ آبادانى ندارد ، [ هم ] داخل ربع مسكون مىكنند . وكرهء زمين چنان بزرگ است كه به مساحت حساب هندسي درآمده است كه كوهى كه نيم فرسنگ بلندى دارد ، به نسبت كرهء زمين مقدارى است كه پهلوى دانهء جوى كه به سى وپنج بخش كنند وبخشي از آن بر مسطح كرهى نهند كه يك گره قطر آن باشد ، البتة هيچ محسوس نيفتد كه آن كره از استدارت افتاده است . ارشميدس حكيم زمين را مساحت كرده است كه تا مساحت ومقدار زمين معلوم شود وبخش أفلاك را ومقدار جرم آفتاب وماه وديگر ستارگان را مساحت نتوان كرد ، واز آن هيچ نتوان دانست وچنان يافت كه