محمد حسن خان اعتماد السلطنه
2113
مرآة البلدان ( فارسى )
به تمغا مقرر است . در سنهء خمس و ثلاثين خانى « 4 » سى و پنج تومان حاصل داشته ولايتش هشت ناحيه است و چهارصد پاره ديه بيرون از مزارع كه داخل ديهها باشد . اول ناحيهء جى : در نواحى شهر باشد و هفتاد و پنج پاره ديه دارد و معظم قراى آن طهران « 5 » و ماربانان و جاوان و شهرستان كه آن را شهر نو اصفهان گويند . اسكندر رومى ساخته و فيروز ساسانى تجديدش كرده . دويم ناحيت ماربين : پنجاه و هشت پاره ديه است ، اكثر در جانب غربى شهر و قراى عمدهء آن خوزان و قرطمان و رنان و اندائان . و به حقيقت اين ناحيه همچون باغى است جهت آنكه باغستان اكثر مواضع به همديگر پيوسته است و در اين معنى گفتهاند : ماربينى كه نسخهء ارم است * آفتاب اندر آن درم درم است سيم ناحيه كرارج : سى و شش پاره ديه است . دشته و اشكاوند و فرادان از قراى معظم اين ناحيه است و اين ناحيت نيز چون باغى است از پيوستگى باغستان و ديهها با هم متصل . چهارم ناحيت قهاب مىخوانند . چهل پاره ديه است . هفشويه و رازان و جاورسان معظمترين قراى اين ناحيت است . آب از كاريز مىخورند و بدين سبب قهاب مىخوانند . پنجم ناحيهء برخوار : سى و دو پاره ديه است و ديه جز معظم قراى آن است . و اين ناحيت را نيز آب از كاريز است و ديگر نواحى را آب از زندهرود . در اين ناحيه به ديه جز « 6 » بهمن بن اسفنديار آتشخانه ساخته بوده .
--> ( 4 ) - بايد به صورت اضافهء « ثلاثين » به « خانى » خوانده شود كه على القاعده منظور سال 735 است يعنى سال قبل از مرگ سلطان ابو سعيد كه اوضاع كشور آرام بود و وصول و درآمد مالياتى منظم و مرتب . اين نكته شايستهء يادآورى است كه غازان در 13 رجب سال 701 هجرى اصلاحاتى از لحاظ تعديل در تطبيق ماههاى شمسى و قمرى اقداماتى كرد و تاريخ مذكور را مبدأ قرار داد و آن را « تاريخ ايلخانى » يا « تاريخ غازانى » ناميد ( ر ك تاريخ مغول عباس اقبال ص 304 ) . ( 5 ) - امروزه تيران خوانده مىشود . ( 6 ) - منظور ناحيهء « گز » است .