محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1811
مرآة البلدان ( فارسى )
روز شنبه غرهء جمادى الاولى ، عزيمت مرند فرمودند . شرح جغرافيائى مرند ان شاء الله در حرف ميم بيايد . روز دويم ، به گلين قيا و سيم به كنار رود ارس تشريففرما گرديدند . روز سهشنبه چهارم با بدرقهء حفظ خداوند از رود ارس عبور فرموده عازم قفقاز شدند . پرنس منچيكوف كه از جانب دولت روس موكب مقدس را مهماندار بود با صاحبمنصب زيادى لب رودخانه ايستاده بودند . پرنس مشاراليه و پسر ژنرال ميلوتين وزير جنگ دولت روس كه آجودان خاصهء اعليحضرت امپراطور است و حاكم ايروان رسلاولف و صاحبمنصب كل قشون سمت ايروان پرنس آميلا خوارف با سواره و غيره كه سر راه ايستاده بودند به عواطف شاهانه مشمول گرديدند . حضرت اجل اعظم شاهنشاهزادهء افخم و الا وليعهد دولت عليه و جناب صاحب ديوان امروز از ركاب اعلى مرخص شده به محل حكمرانى خود معاودت فرمودند . شب اينروز از جانب دولت روس آتشبازى بسيار خوبى نمودند . روز پنجم نخجوان به مقدم مبارك مزين گرديد . حاكم اين شهر با فوج ساخلو نخجوان تعظيمات مقدم خسروانه را به عمل آوردند . اسامى ملتزمين ركاب اعلى دراين فرنگستان از قرار ذيل است : جناب اشرف امجد سپهسالار اعظم ، جناب عضد الملك ، جناب ناصر - الملك ، جناب امين السلطان ، دكتر طولوزان حكيمباشى مخصوص اعليحضرت همايون ، حكيم الممالك ، مهديقلى خان پيشخدمت خاصهء شريفه ، آقا رضا آجودان مخصوص و خازن صرف جيب همايون ، محمد على خان امين السلطنه ، اميرزاده سلطان حسين ميرزا ، غلامحسين خان زيندارباشى ، محمد حسن خان محقق ، فرخ خان پيشخدمت خاصهء شريفه ، جعفر قلى خان غلام بچهباشى ، آقا رضاى ناظم خلوت ، آقا محمد على آبدارباشى ، آقا ميرزا محمد ، حاجى حسن آبدار ، حاجى حيدر . بندهء مؤلف نيز به شرف التزام ركاب مبارك سرافراز بود . پنجشنبه ششم باش نوراشين كه يكى از دهات محال شرور ايروان است منزلگاه اردوى همايون شد . جمعه هفتم عزيمت ايروان فرمودند . حاكم اين شهر و سركردهء قشون