خوارزم از خيوه معمورترى نيست و دارالملك خوانين ازبكيه و از ايام محمد رحيم خان تاكنون خوانين در آبادى آن كوشيده مساجد و مدارس و عمارات عاليه درآن ساخته . شهرى است كه حصار آن در كمال متانت ولى خندقى بر گرد آن نيست و باوجود نهرهاى بسيار از آب جيحون كه در اطراف آن شهر است حاجت به خندق ندارد . دور آن شهر تخمينا يك فرسخ است و ارگى در يك طرف آن ساخته‌اند . پنج دروازه دارد . بعد از عبور از مقدارى راه به دروازهء ارگ رسند و بر شهر قديم آن شهر جديدى ساخته‌اند و عمارات عاليه درآن بنياد نموده‌اند . دكاكين و بازار دارد و قريب ده هزار كس درآن متوطن‌اند كه غالبا ازبكند و هواى شهر نهايت گرم است و توقف درآن به صعوبت ممكن است . لهذا بزرگان اين شهر بيشتر در خارج شهر كه صحرائى است پرآب و سبزه و انهار و اشجار و باغها و خانه‌هاى وسيع ساخته در آنجا به سر مىبرند . و دراين شهر بريك طرف باغى از بناهاى اللهقلى خان است كه فينك خوانند و ابنيهء عاليهء فوقانى و تحتانى زياد دارد و در خيوه بهتر از آن باغى نيست . بلكه نظير باغهاى خوب ايران مىتواند بود و در طرف ديگر فينك نيز باغى تازه از بناهاى محمد امين خان بن الله قلى خان ، خان حاليهء خوارزم ، است كه در آن عمارات تحتانى و فوقانى بلند ساخته‌اند و از ميان عمارات و زير آن نهرى بزرگ از آب جيحون هميشه روان است و قوشخانهء سركارى نيز دراين باغ است و در شهر خيوق ميدان در اطراف دروازه بسيار است . و از ميدانهاى بسيار بزرگ ميدانى است كه محل اجتماع عراده‌كشان است و زياده از دو هزار عراده به اسب بسته درآن جمع است كه هركس بخواهد به‌جهت باركشى و سوارى كرايه مىكند . عراده‌كشان ايرانىاند . ميدان و بازار وسيع ديگرى است كه اسب فروشند . هم در جايى معين است كه شتر فروشند و نيز در بازارى معين اسير فروشند . و معاملهء بازار آن ولايت در روز دوشنبه و جمعه است و در ساير ايام هفته بيشتر كسبه به باغها روند و عشرت كنند و در هر قريه روزى معين بازار و معامله دارند و تا كهنه اورگنج از اين قرار مقرر است . و از مزارهاى خيوه يكى مقبرهء پهلوان محمود خوارزمى پسر پورياى ولى است و پهلوان محمود را از اوليا دانند و حضرت پهلوان خوانند . ديگر چهار شهباز كه آن را نيز از اوليا دانسته زيارت كنند