محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1039
مرآة البلدان ( فارسى )
و اغلب اوقات فقراى بخارا و خيوق و غرباى هر ديار درآن دومزار به سر برند . ذكر مراجعت از خيوق به جانب جرجانيه مشهور به گرگانج روز پنجشنبه شانزدهم ذيقعدة الحرام ، از منزل مقرره به خلوت ديگر نقل مكان كرده روز جمعه به اتفاق محمد شريفباى روانه شده چند فرسخ طى كرديم و به منزل شاهآباد نزول اتفاق افتاد . شب در منزل توره اتاليق كه باغ باصفا داشت به ضيافت گذشت . شنبه هجدهم به منزل موسوم به تاش حوض رفتيم . باغ و عمارتى وسيع و رفيع از بناهاى خوانين خوارزم در آنجا هست . يكشنبه نوزدهم به هلالين رانديم . اينجا نيز باغ و عمارتى از بناهاى خان ديديم كه الحق در خور توصيف بود . دوشنبه بيستم به آقتپه آمديم و در باغى از ابنيهء خوانين خوارزم آسوديم . سهشنبه بيستويكم بهمنزل خانآباد در باغ خان كرد حوضه منزل نموديم . در همهء منازل باغى بدين نزهت و اسلوب ديده نشده . زمين آن يك صد جريب و بر اطراف خيابان آن سپيدارها صف كشيده از هر خيابانى به حوضهاى راه و از هر حوضهاى به خيابانى معبر . ديگر بار چهار خيابان به چهارسو آراسته نام آن باغ چهارچمن بود . چندان گنجشك بر شاخ درختان نشسته بودند كه چون رميده و برخاستندى آواز و بانگى غريب از پرواز ايشان به گوش رسيدى . چهارشنبه بيست و دويم روانهء كهنه اورگنج شديم . نهرى بزرگ از جيحون به صحرا افتاده در زمينهاى پست تا دو سه منزل رفتى و جمعى از تراكمهء يموت در زمينهاى آن سكونت گرفته زراعت مىكردهاند . كار به جائى مىرسد كه طاغى شده زكات به خان خيوق نمىدادند و از كثرت جمعيت دم از خودسرى مىزدند . كارگزاران اين نهر را برگردانيده بعد از دو سه سال آن طايفه به ستوه آمده در دهات خوارزم