نزديكى بحر خزر به نهر كر و ممتدا به درياى خزر مىريزند « 58 » . ابن حوقل گويد رود ارس خارج مىشود از ارمينيه و مىگذرد به ورثان و مىگردد از پشت مغان و پشت نهر كر و مىريزد به درياى طبرستان . در نزهة القلوب گفته آب ارس از جنوب به شمال مىرود و از كوههاى قاليقلا و ارزن الروم برمىخيزد و به ولايت ارمن و آذربايجان واران مىگذرد و به آب كر و قراسو ضم شده در حدود ولايت گشتاسفى به درياى خزر مىريزد « 59 » و در اراضى مجراى آن زراعت بسيار مىشود و امتداد اين رود صد و پنجاه فرسنگ است . اقوال آثار الاول در ضمن آذربايجان ذكر شد . مؤلف گويد ارس كه مورخين يونانى آن را « آراكس » مىناميده‌اند از رودهاى عظيم آسياست . سرچشمهء اين رود در جبال ارمينيه الكبرى است . جريانش از مغرب به مشرق است و رودخانه‌هاى آرپه چاى و آق چاى و قراسو داخل اين رود مىشود و از جنوب بادكوبه به بحر خزر مىريزد . اين رود عظيم و جريانش تند اما چندان عمق ندارد . در قديم هرچه خواسته بودند بر روى آن پلى استوار نمايند ممكن نشده بود يعنى هرچه ساخته بودند به جهت طغيان آب در فصل بهار خراب شده هنوز آثار خرابى اغلب از آن پلها باقى است . من خود در شعبان هزار و دويست و هشتاد كه به مأموريت اقامت پاريس مىرفتم از جلفا از روى ارس گذشتم . چون اوايل زمستان بود ، آب رودخانه قسمى منجمد بود كه از روى يخ عبور نمودم . در مراجعت در شعبان هزار و دويست و هشتاد و سه كه اواخر پائيز بود آب يخ نكرده بود . به واسطهء كرجى عبور نمودم .

--> ( 58 ) - در تقويم البلدان آمده : « آن [ ارس ] رودى است كه از كوههاى قاليقلا در طول 67 درجه و عرض 41 درجه بيرون مىآيد پس بر دبيل در طول هفتاد درجه و ثلث درجه و عرض سى و هفت درجه و نصف درجه مىگذرد آنگاه به ورثان آيد و در نزديك بحر خزر با كر تلاقى كرده تشكيل يك رود مىدهند ( ترجمهء عبد المحمد آيتى ص 81 چاپ بنياد فرهنگ ايران سال 1349 ) . ( 59 ) - نزهة القلوب چاپ ملك الكتاب ، ص 213 . در اراضى خلافت شرقيه نيز عين اين جملات نقل شده ص 192 .