ثالثا آن لشكر به تسخير اين شهر آمده بر اهالى فايق شده شهر را به غلبه گرفتند و به نحو بدى خراب كردند و بسيارى از مسلمين را كشتند و كسى جان از دست ايشان نبرد مگر آنهائى كه از ايشان پنهان شدند . آنگاه مغول رفتند و باقى ماند آن شهر خراب با سكنهء كمى . اما الآن از اول آبادتر است . گويند اردبيل از بناهاى فيروز و موسوم به باذان فيروز بوده . ابو سعيد گويد يحتمل اين شهر منسوب باشد به اردبيل ابن ارمينى ابن لنطى ( لفطى ) ابن يونان ( بسطى ) . وزنهء اردبيل بزرگ و عبارت است از هزار و چهل درم . اردبيل تا سراب دو منزل و تا تبريز هفت روزه راه و تا خلخال دو روز . جمعى از اهل علم در هر فنى منسوب به اين شهرند . صاحب نزهة القلوب نوشته [ اردبيل ] از بناهاى كيخسرو بن سياوش كيانى است در پاى كوه سبلان . هوايش نهايت سرد و از اين جهت غله‌اى كه بدروند تمام آن را در آن سال نتوانند خورد كرد و بعضى تا سال ديگر بماند و غير از غله حاصل ديگر نياورد . آبش از كوه سبلان جارى و گوارا و محلل و به‌همين واسطه سكنه اكول‌اند . اكثر شافعى و بعضى مريد شيخ صفى الدين مىباشند . ولايتش صد پاره ديه و همه سردسير است . سر كوه سبلان قلعه‌اى بوده بسيار محكم كه آن را بهمن دز يا روئين دز مى گفته‌اند . وقتى كه كيخسرو با فريبرز بن كاوس بر سر پادشاهى جنگ داشتند قرار دادند هركه اين قلعه را بگيرد سلطنت او را باشد . كيخسرو بگرفت و پادشاه شد . آن قلعه اكنون خراب است . دز سندان « 39 » كه مقتل بابك خرمى بوده در كوه اردبيل است به جانب گيلان . حقوق ديوانيش هشتاد و پنج هزار دينار ثبت دفاتر است . زينة المجالس مطابق است با نزهه القلوب . تقويم البلدان نقل از ابن حوقل [ نموده گويد ] از اردبيل تا زنجان پنج منزل و تا خوى كه آخر شهر آذربايجان است بيست و هفت فرسخ است . در دو فرسخى كوه سبلان واقع مىباشد . مهلبى گفته اين شهر در شمال آذربايجان است و در طرف مغرب او كوهى است كه دائما مستور به برف است و تا تبريز پانزده فرسخ است . مردمش تندخو هستند . در آثار الاول گفته ابو حامد آندلسى گويد در بيرون شهر اردبيل در ميدان آن سنگى است بزرگ ، زياده از صدر طل .

--> ( 39 ) - نزهة القلوب : « دز شيدان » ص 93 و نسخه بدلها در حاشيه .