دهستان ، روغد و سارستاق . از طرف ديگر ديار قومس و طبرستان مشتمل بر سمنان ، دامغان ، فيروز كوه ، دماوند و فريم بود . بعقيده ابن اسفنديار مازندران قسمتى از ايالت قديمى فرشوادگر بوده كه شامل آذربايجان ، اهار ، طبرستان ، گيلان ، ديلم ، رى ، قومس دامغان و گرگان ميگرديده است . بگفتهء مير ظهير الدين مرعشى حدود طبرستان را منوچهر به ترتيب ذيل تعيين كرده بود : از سمت شرق دينار جارى ، از مغرب ده ملاط كه در جنوب هوسم واقع بوده ، از جنوب رأس تمام كوههائى كه آب آنها بدرياى آبسگون ( بحر خزر ) ميريخته و خود دريا نيز حد شمالى ايالت بوده است بنابراين طبرستان شامل گرگان ، استراباد ، مازندران و رستمدار ميشده و گاهى بسطام ، دامغان ، فيروزكوه و خرقان نيز به آن ملحق ميگرديد . بعقيده ياقوت وسعت طبرستان از تميشه در شش فرسخى شرق سارى تا ديلم بوده و شهرهاى ناتل ( در پانزده فرسخى آمل ) چالوس ، كلارپى ، سعيد آباد و رويان در سرزمين ديلم واقع بودند . تعريف محدود و مشخص عنوان مازندران را ظهير الدين نيك بيان كرده است در آنجا كه مينويسد شاه غازى رستم ( قرن ششم هجرى قمرى ) سپاهيانى از ، گيل ، ديلم ، رويان ، لاريجان ، مازندران ، كبود جامه ، استراباد و قصران جمع كرد . در قرن هفتم هجرى قمرى مقارن حمله مغول استعمال نام طبرستان گويا متروك و اسم مازندران جانشين آن شد كه از همان تاريخ نام مرسوم اين ايالت است . اسامى طبرستان و مازندران در واقع بجاى يكديگر هم به كار ميرفته‌اند ولى در حالى كه طبرستان اصلا نام قسمت كوهستانى بوده و ضمنا برشته باريك اراضى ساحلى كه از دلتاى سفيد رود تا حد جنوب شرقى درياى خزر امتداد داشته اطلاق ميگشته است ، مازندران گويا در اصل شامل اراضى ساحلى بوده بانضمام ناحيه‌اى كوهستانى كه جزو آن محسوب ميشده است . نام طبرستان اكنون متروك است هرچند كه در ظرف مدتى محدود ( از سال 1250 تا 1290 هجرى ) بمناسبت رواج سكه‌هائى كه در سارى ضرب ميكردند دوباره استعمال شد . با وجود اينكه فاسمر « 1 » بسيارى از قسمت‌هاى مبهم جغرافى تاريخى مازندران را توضيح و روشن نموده هنوز نكته‌هاى مشكل در آن فراوان است . حد شرقى مازندران ( طبرستان ) بمعنى اخص با استراباد ( جرجان ) ظاهرا هميشه در نزديكى كلباد ( در كنار رودخانه كرند ) بوده و در آنجا خندقى وجود داشته ( جركلباد ) كه رشته باريك ساحلى بين خليج استراباد و كوهستان را مسدود ميساخته است . ابن رسته ديوارى آجرى و دروازه تمس را ذكر نموده و گفته است كه مسافران ناگزير بودند از آن عبور كنند . اما در مغرب ، حد آن شهر چالوس واقع در مرز ديلم بود . ولى بعدها دره سردابه رود ( كلار دشت ) گويا تا طبرستان امتداد داشته و قدرى دور تر در سمت مغرب ، اراضى ساحلى تنكابن گاهى تحت حكومت مازندران و زمانى زير فرمان حكام گيلان بود . جغرافىنويسان بين السهليه يا دشت باالجبيله يا كوههاى طبرستان فرق ميگذاشته‌اند . شهرهاى عمده طبرستان در دشت عبارت بود از آمل ، ناتل ، چالوس ، كلار ، ميله ، مامطير ، سارى ، تميشه ( رجوع شود به كتابهاى اصطخرى و مقدسى ) . شهر مهم طبرستان

--> ( 1 ) - Vasmer