ميرزا على خان نائينى ( صفاء السلطنة )
115
گزارش كوير ( سفرنامه صفاء السلطنه نايينى " تحفة الفقراء " ) ( فارسى )
برابر ميدان خرد است . و چون سراى بياراستند و كارها راست كردند امير محمود برنشست و آنجا آمد و امير محمد را بسيار بنواخت و خلعت شاهانه داد و فراوان چيز بخشيد ، و بازگشتند و سراى به داماد و حرّات ماندند و از قضاء آمده عروس را تب گرفت . و نماز خفتن مهد آوردند و رود غزنين پر شد از زنان محتشمان و بسيار شمع و مشعله افروخته تا عروس را ببرند به كوشك شاه . بيچارهء جهان ناديده آراسته و در زر و زيور و جواهر نشسته فرمان يافت و آن همه كار تباه شد . » ( كتاب ياد شده صص 324 - 325 ) . ص 76 ، س 20 - گذرى به كوير نمك از كهياز : از نيستانك تا جوگند ( - زفرقند ) هفت فرسنگ ( 42 كيلومتر ) است . در سمت چپ جاده در دامنهء كوه : حران ، توران . مهراندو . مهبادو ، تودشك و برخى از دهات ديگر به چشم مىخورند . در سمت راست جاده در اين هفت فرسنگ تا نزديكى جوگند آب و آبادى وجود ندارد در اين هفت فرسنگ هوا به حدى سرد است كه در بهار و تابستان هم بايد با لباس گرم رفتوآمد كرد . در اواسط راه نيستانك به جوگند راهى است كه از ميان دو كوه معروف « خرسكوه » و « شيرخوانى » كهياز معروف به « شهريارى » عبور مىكند و به قريهء كهياز ( - قهياز ) اردستان و همتآباد مىپيوندد . اين راه پس از عبور از كهياز و همتآباد به منظريه و شهراب ادامه مىيابد . از شهراب ميتوان از سمت شرق به انارك و نائين و بيابانك رفت و از سمت غرب به مزدآباد و زواره و اردستان . در دامنهء كوه زيبا و بلند شيرخوانى و خرسكوه قريب به 45 مزرعه ، دهكده و آبادى وجود دارد كه در اثر دورى از شاهراه اصلى كوششى در زمينهء شناخت آنها به عمل نيامده است . در گذشته هم سياحان فرنگى و ايرانى ازين منطقه ديدن نكردهاند . در گذشته كاروانيانى كه از اصفهان به منطقهء كويرى و جندق و بيابانك رفتوآمد داشتند از اين راه آمد و رفت مىكردند . قريهء كهياز در 21 كيلومترى جادهء اصلى نائين به اردستان واقع است . اين راه را ميتوان از شهراب از دل كوير نمك مركزى به سمت بيابانك و سمنان ادامه داد . اما بين شهراب و سمنان قريب چهل فرسنگ است كه همه نمكزار و فاقد آب و آبادى است . امروز ديگر كسى ازين راه رفتوآمد نمىكند از كاروانان شترى كه در گذشته در پهنهء كوير در رفتوآمد بودند امروز اثرى ديده نمىشود و اگر گاهگاهى در منطقهء كويرى به چند شتر و شتردار بربخوريم از محدودهء زندگى خود كمتر دورى مىكنند زيرا امروز وظيفهء شتران جمّاز را موتورهاى گازى به عهده دارند و به جاى صداى دلكش زنگ شتران صداى غرش موتورهاست كه سكوت بيابان را برهم مىزند . ص 77 ، س 7 - اردستان : در مورد شناخت آثار باستانى اردستان بيش از چند مقالهء تحقيقى در كتابها و مجلات ادوارى