ميرزا على خان نائينى ( صفاء السلطنة )
101
گزارش كوير ( سفرنامه صفاء السلطنه نايينى " تحفة الفقراء " ) ( فارسى )
هر منزلى از آن حوض آب وجود داشته است ذكر نموده . از نوجاى راه به سمت جنوب خاورى رفته بعد از سه روز منزل به طبس ميرسد . ابن خردابه فاصلهء طبس تا ترشيز را از راه بن با فرسخ معين نموده ولى در غير از اين راه مطابق معمول فقط به ذكر شمارهء منزلها اكتفا نموده است . راه يزد به طبس از انجيره و خزانه گذشته به ساغند در حاشيهء كوير ميرسد . . . ابن خردابه شش مرحله از ساغند تا طبس را با شمارهء فرسخها ذكر نموده و ابن حوقل و مقدسى هم قول ابن خردابه را درين مورد نقل كردهاند . » « 1 » يكى ديگر از مورخانى كه قسمتى از راه كويرى ايران را پيموده ابو الفضل بيهقى مورخ مشهور است . زيرا هنگامى كه سلطان مسعود غزنوى در اصفهان بوده و قصد گشودن همدان را داشته پدرش سلطان محمود غزنوى درگذشته است ابو الفضل بيهقى و جمعى از اعيان ملك از نكيناباد تا رباط جرمق به پيشواز سلطان مسعود رفتهاند . بيهقى خود در اين مورد نوشته است كه : « اعيان و فقها و خطيب به رباط جرمق بمانده بودند از آن حال كه افتاد چون ما به غزنين رسيديم و نامه سرهنگ كوتوال را داديم . در وفت مثال داد تا بر قلعت دهل و بوق زدند . . . « 2 » منابع ديگر بسيار است كه ميتوان در مورد نظر هريك از سياحانى كه از منطقهء كويرى گذشتهاند اشاره كرد . اما نظر به اينكه مطالب از حوصلهء اين مختصر بيرون است از پرداختن به همهء منابع ديگر درمىگذريم تنها به يكى دو كتاب ديگر كه پس از صفاء السلطنه نوشته شدهاند اشاره مىكنيم . افضل الملك كرمانى سفرنامهاى دارد زير عنوان « سفرنامهء خراسان و كرمان » كه به همت قدرت إله روشنى زعفرانلو در سال ( ؟ بىتاريخ ) در تهران انتشار يافته است كتاب دو بخش است ما را با بخش اول كارى نيست . اما بخش دوم سفرنامهء كرمان يكى از كتابهاى ارزشمندى است كه در مورد مناطق كويرى ايران نوشته شده . صفاء السلطنه سفرنامهء خود را در سال 1300 هجرى قمرى نوشته و افضل الملك در سال 1322 ه . ق . بيست و دو سال بعد از صفاء السلطنه . آنچه ما را بر آن داشت تا ذكرى ازين كتاب بميان آورديم اين است كه صفاء السلطنه و افضل الملك از مشهد تا طبس را اشتراك مسير و تأليف دارند و با اينكه بيست و دو سال فاصلهء زمانى در تأليف و تصنيف دارند بسيارى از مطالب هر دو به هم شباهت تام و تمام دارد . منازلى كه هر دو در آنها اطراق كردهاند تقريبا يكى است و محلهايى كه ديدن كردهاند همان محلههائى است كه هم صفاء السلطنه ديده هم افضل الملك از آنها ياد كرده
--> ( 1 ) - لسترنج - كتاب ياد شده ص 350 ( 2 ) - تاريخ بيهقى فياض ص 6 - 5