ميرزا على خان نائينى ( صفاء السلطنة )

102

گزارش كوير ( سفرنامه صفاء السلطنه نايينى " تحفة الفقراء " ) ( فارسى )

است . صفاء السلطنه و افضل الملك از مشهد تا طبس را باهم اشتراك راه و مطالب دارند . اما از طبس راهشان جدا مىشود صفاء السلطنه از طبس به طرف چهار ده و ساغند مىرود و افضل الملك به سمت قائنات . يكى از افراد ديگرى كه همچون صفاء السلطنه و افضل الملك از مشهد عازم يزد و كرمان شده ژنرال سرپرسى سايكس است . كه شرح مأموريت و سفر او در كتاب معروفش « سفرنامهء ژنرال سايكس - يا - دو هزار ميل در ايران » آمده است . اين كتاب را حسين سعادت نورى ترجمه كرده كه چاپ دوم آن در سال 1336 شمسى از طرف انتشارات ابن سينا انتشار يافته است . مؤلف ، فصل سوم كتاب خود را از ص 54 - 32 اختصاص به شرح سفر خود از مشهد تا كرمان از طريق كوير و چگونگى منطقهء كويرى داده است . ژنرال سايكس هم از مشهد تا محلى كه جاده دو قسمت مىشود يكى به طرف كرمان و يكى به طرف يزد مىرود با صفاء السلطنه و افضل الملك اشتراك مسير و مطلب دارد اما اين نويسنده بنا به موقعيت و مأموريت خود اطلاعات بيشترى از صفاء السلطنه و افضل الملك در كتاب خود آورده است و علاوه بر مطالب ياد شده در موارد بسيار از سياحانى كه پيش از او از آن منطقه گذشته‌اند ياد كرده . سايكس هنگام بازگشت از كرمان به تهران از يزد تا تهران همان مسيرى را پيموده كه صفاء السلطنه نيز پيموده است بنابراين كتاب او از نظر مقايسهء زمانى ارزشمند و درخور استفاده است . همچنين برخى از محل‌ها و مكان‌ها را بهتر شناسانيده مثلا آورده است كه : « قاطرها كه اندكى بعد از من حركت كرده بودند در چشمهء مگك » چند ميلى نايبند كه آب مختصرى دارد به من رسيدند . جاده يزد نيز در همين نقطه با اين جاده تقاطع مىكند ( ص 47 ) و به يزد از منطقهء كويرى مىرود و افضل الملك از طبس به تون و قائن از منطقهء كويرى به كرمان . هردو نويسنده اطلاعات خوبى از مسير عرض راه خود در اختيار خوانندگان قرار مىدهند . اما افضل الملك نظر به اينكه مسافت مقصدش در منطقهء كويرى بيش از صفاء السلطنه است اطلاعات تكان دهنده و رنج‌آورى از وضع دردناك مسافران و كاروانيان منطقهء كوير لوت در اختيار خواننده مىگذارد . ولى صفاء السلطنه كار خود را تحقيقىتر و اديبانه‌تر ارائه داده است . نكته‌اى كه در اينجا لازم است به آن اشاره شود اين است كه هر دو نويسنده در قسمتى از مسير راه خود با ناصر خسرو اشتراك راه دارند مسير عرض راه ناصر خسرو و صفاء السلطنه را در مقدمه شرح داده‌ايم اما افضل الملك و ناصر خسرو از طبس به سمت تون و قائن اشتراك مسير دارند و افضل الملك خود نيز اشاره‌اى به اين مطلب دارد و آنچه را كه ناصر خسرو دربارهء اين ناحيه دارد افضل الملك در كتاب خود نقل كرده است . بنابراين هر دو كتاب خواندنى و ماندنى است ، امّا هنوز هم پس از يكصد و اند سال از تأليف سفرنامه صفاء السلطنه