اسد الله معطوفى
481
سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )
گنبد تاتا ، قدمگاه بهاء الدين و . . . كه در صفحات بعد به معرفى تعدادى از آنها ، گورستانها ، سنگ مزارها و چوبمزارهايشان پرداختهايم . اما نخست نگاهى خواهيم داشت به مشخصات عمده علائم قبور يا سنگ مزارهاى منطقه تركماننشين دشت گرگان . مشخصات سنگ مزارهاى تركمان صحراى ايران انسان تنها موجودى است كه از مرگ آگاهى كامل دارد . به همين دليل دفن مرده و ساختن مزار به عنوان خانهء دوم آدمى از گذشتههاى دور با زندگى و حيات انسانها عجين بوده است . فلات ايران ، منطقهء ماوراء النهر و آسياى ميانه و نيز قلمرو اقوام مختلف از جمله اوغوزها ( ترك و تركمان ) از اين قاعده مستثنى نبودهاند . برآمدگى روى مزارها و نهادن سنگ قبر بر روى آنها نيز از علائم مشخصكنندهء متوفى مىتوانسته باشند كه فرم و هيئت آنها بستگى به وضعيت تمدن ، فرهنگ و اعتقادات آيينى هر ملت و قومى داشته و متفاوت بودهاند . سنگ مزارها در بين بعضى از اقوام و قبايل مىتوانستند برآمده از عوامل طبيعى و محيطى اطراف محل دفن شخص فوت شده نيز باشند . در اين ميان همانگونه كه ذكر گرديد ، سنگ به عنوان عنصر مقاوم ، پرصلابت و با طول عمر بسيار ، هميشه مورد توجه انسانها بود و نقوش حكاكىشده بر روى آنها نيز از طبيعت محيط و به ويژه اعتقادات آيينى ( مخصوصا دين و مذهب ) تبعيت مىنمودند . در منطقه تركمان صحراى ايران هم همين استدلالها مصداق پيدا مىكنند . گورستانهاى قديمى اوبههاى ( روستاهاى ) تركماننشين از منطقهء جرگلان ( محل استقرار تكهها در غرب استان خراسان ) تا گليداغ و مراوهتپه ( منطقهء گوكلاننشين ) و سپس تا گنبد ، آققلعه ، گميشان و بندر تركمن ( ناحيهء يموتنشين ) ، مملو از چوبمزارها و مخصوصا سنگ مزارهاى بسيار باارزش و درخور كنكاش و پژوهش هستند . غور و تفحص در اين باب مستلزم تلاشى پىگير و گسترده مىباشد ، ولى نگارنده با ارائه تعدادى از تصاوير اين سنگ مزارها ، بهطور اختصار اشارهاى به ويژگى آنها نيز مىنمايد : 1 - سنگ يا چوبمزارهاى گورستانهاى مردم تركمان كه بعضى از تيرههاى آنها به آن « باش آقاچى » مىگويند ، اكثرا شكل و فرم ساده و اصولا تراش كمى دارند . هنر حجارى ، نقوش متنوع ، بهرهگيرى از خط و آرايشهاى هنرى ، بسيار بهندرت در آنها ديده مىشود . حتى چهرههاى حكاكىشدهء سمبوليك قهرمانان و مبارزان تركمان ( بگها و سرداران ) كه در