اسد الله معطوفى

480

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

هم‌اكنون نيز نمادهاى چوبين ( باش آقاچى ) و اين تپه‌هاى كوچك را بر روى مزارهاى مختلف ميتوان ديد ، چنان‌كه در قبرستان خالد نبى ، بهاء الدين و مخصوصا گنبد تاتا به وضوح قابل رويت هستند . اين موارد تنها اختصاص به تركمانان ندارد ، بلكه اجداد آنان يعنى اوغوزها و ساير انشعابات اوغوز از جمله ترك‌ها نيز بر مزارهاى خود چنين علاماتى نصب مىكردند . ابن فضلان در سال 309 ه . ق در اين باب و نيز در مورد چگونگى دفن مردگان اوغوز ( اجداد تركمان ) چنين مىنويسد : « . . . در بين اوغوزها وقتى كسى بميرد برايش چاله بزرگ به شكل اطاق حفر مىكنند و قرطق ( نيم‌تنه و عبا ) و قباى او را به تنش كرده كمربند و كمانش را بسته يك قدح چوبى پر از شراب در دست او و يك ظرف هم در مقابلش مىنهند و هرچه دارد در آن اطاق نزد او مىگذارند . سپس سقف اطاق ( قبر ) را مىپوشانند و بر بالاى آن گنبدى مىسازند . . . » . 27 ستوان بارنز كه در سال 1832 م بخش اعظم آسياى ميانه و مناطق تركمان‌نشين را در نورديد و سپس وارد خاك ايران شد مىنويسد : « . . . پس از عبور از مناطق مختلف به ناحيه‌اى در چهار مايلى بجنورد رسيديم ، سپس به كلاته خان در ناحيهء سملقان آمديم . به تدريج طوايف تركمان گوكلان را ديديم كه حدود 9000 خانوار بودند و در منطقهء وسيعى در زير چادرها زندگى مىكردند . آن‌ها مطيع حكومت ايرانند . بعد از اينكه حدود سه مايل را پيموديم ، در كنار پشته‌اى از خاك كه در وسط آن ميله‌اى ( منظور سنگ مزار و چوب‌مزار است ) نصب شده بود توقف كرديم . قبلا هم چند نمونه از اين علائم را ديده بودم . من از همراه تركمانم سؤال كردم كه آن علائم چه مفهومى دارند ؟ پاسخ داد اين علامت يوزكا نام دارند و محلى را مشخص مىكنند كه در آن‌جا آدمى مرده يا جسدش را موقتا روى زمين گذاشته‌اند . او ادامه داد كه تركمان‌ها ضمن عبور از كنار اين علائم دعا ( فاتحه ) مىخوانند و براى درگذشتگان طلب آمرزش مىكنند . و گفت كه اين علائم از رسوم قديمى ماست و شما در طول راه بسيارى از آن‌ها را خواهى ديد . اين پشته‌ها يا كوه‌هائى از خاكند كه به يادبود مردگان برپا كرده‌اند . . . » . 28 امروزه نيز در گورستان‌ها و حواشى زيارتگاه‌هاى تركمان صحراى ايران چنين علامات يادشده را مىتوان ديد كه بسيار جالب و درخور توجهند . زيارتگاه‌هائى كه محل چنين گورستان‌هائى هستند ، عمده‌ترين آن‌ها عبارتند از : خالد نبى ، صالح پيغمبر ، زكريا پيغمبر ،