دو كتاب « تاريخ ، فرهنگ و هنر تركمان » ( ج 3 ، بخش پهلوى ) و « تاريخچه چهار شهر تركمن‌نشين » اثر همين نگارنده ارجاع مىدهيم . در پايان اين بخش تاكيد مىشود كه وجود قسمت اعظم گورستان‌هاى متعدد با سنگ مزارهاى آئينى فراوان در دشت گرگان يا تركمن‌صحراى فعلى ، متعلق به همين دوران ورود تدريجى طوايف و قبايل مختلف تركمان به اين ناحيه بوده‌اند كه متوفيان آن‌ها يا به مرگ طبيعى درگذشته‌اند و يا در طى نبردهاى خونين كشته و مدفون شده‌اند . وجود گورستان‌هاى متروكه و از نظر موقعيت جغرافيائى در نقاط پرت اين نظريه را تائيد مىكند . دين و آيين تركمانان هيونگ‌نوهاى آسيا كه اسلاف توكيوها و اوغوزها بودند ، اعتقاد عميق به شامانيسم و پرستش‌تنگرى داشتند . بعدها تراكمه اين آيين را به ارث بردند . در تفكر شامانى پرستش ارواح نياكان ( خان‌ها ، بيگ‌ها ، اشراف خاص ، بويژه دلاوران شهيد ) و نيز اعتقاد به آسمان ، پرستش طبيعت و مظاهر آن از جمله ماه ، خورشيد ، ستاره ، آب و . . . جايگاه ويژه‌اى داشتند . انتخاب نام سه تن از پسران اوغوز خان جد ترك و تركمان به اسامى آى ( ماه ) ، گون ( خورشيد ) و اولدوز ( ستاره ) ريشه در همين مسئله اعتقادى داشت . ابن فضلان در ديدار خود به سال 309 ه . ق از قلمرو بخشى از اوغوزها ، به اين اعتقاد تنگرىپرستى آنان اشارات صريح دارد . امروزه نيز آخرين بقاياى اين آيين كهن آسياى ميانه ، ماوراء النهر و اوغوزها را در بين تراكمه مخصوصا در هيبت سنگ مزارها ، چوب‌مزارها ، نقوش قالى و قاليچه ، سوزن دوزى و . . . در اشكال آلت مردانه و زنانه ، شمايل حيوانات ، پرندگان شكارى بويژه قوچ و گاه گرگ مىتوان ديد . اين اشكال گاه به صورت استيليزه‌شده ( ساده ) در شكلى از تمغاها ( تغماها ) و اونقون‌هاى طوايف و تيره‌هاى مختلف تراكمه آن دوران نماد مىيابند . جدول اين طوايف و نشانه‌هاى ايلى و قبيله‌اى آن‌ها ( تمغاها و اونقون‌ها ) را در دو جدول مربوط به خواجه رشيد الدين و كاشغرى در چند صفحه قبل ارائه كرده‌ايم . در مورد مطلب يادشده تاكيد مىگردد كه ، مثلا در گورستان حاشيه روستاى هوتن ( شمال شرق گنبد ) بر روى دو تا از سنگ مزارهاى كله‌قوچى علامت T حك شده‌اند كه نمادى از علامت‌هاى تمغاهاى تيره ايگدر تركمان هستند كه در گذشته مردگان آن‌ها در اين قبر دفن شده‌اند . جالب آنكه تا همين