شهر جرجان و برج و كتيبه‌هاى تاريخى آن ساتراپ يا ايالت تاريخى گرگان ( هيركانيا - وهركان ) با پيشينه دور و قابل توجه‌اش ، شامل محدوده‌اى در حدود استان گلستان كنونى مىگرديد . اين ايالت در طول تاريخ شامل چندين شهر بزرگ و روستاهاى بيشمار مىشد كه معروفترين آنها عبارت بودند از شهرهاى استراباد و جرجان عده‌اى هم دهستان ، الهم ، بندر آبسكون ( در حاشيه آشوراده فعلى ) و آخور را در بعضى از مقاطع تاريخ جزو شهرهاى مهم اين خطه محسوب كرده‌اند . اما در پهنه ايالت تاريخى گرگان ، شهر جرجان گذشته از اهميت شهرنشينى آن ، در طى چند قرن مهد فرهنگ ، تمدن ، هنر و صنعت محسوب مىگشت . جايگاه اين شهر دقيقا در حاشيه غربى شهر گنبد قابوس فعلى و در مجاورت بقعه امامزاده يحيى بن زيد قرار مىگرفت . بقاياى مصالح ساختمانى اين شهر بعدها در شكل‌گيرى روستاى گنبد قابوس ( شهر گنبد فعلى ) بسيار موثر افتاد ، طوريكه ميتوان گفت در حاشيه شرقى شهر قديم جرجان و يا بر قسمتى از آن روستاى گنبد بنياد گذارده شد . از منظر متد شهرسازى و شهرنشينى در تاريخ ايران ، اصولا عوامل وجودى يك شهر باستانى مثل جرجان مىتوانسته در شكل‌گيرى شهر گنبد دخيل بوده باشد كه مهمترين آنها عبارت بودند از : رود گرگان ، برج يا ميل گنبد قابوس ، اراضى كشاورزى و احتمالا آب‌بندانهاى مربوط به آنها ، ابنيه‌هاى متروكه كه مصالح آنها مىتوانست در ساخت بناهاى روستاى قديم گنبد مورد استفاده قرار بگيرند ، پل‌ها ، كاروانسراها ، كارگاهها ، مساجد ، گورستانها و . . . شهر جرجان در عصر زياريان تختگاه ( مركز ) ايالت تاريخى گرگان بود و به همين دليل هم قابوس برج فعلى گنبد را در آن ساخت . بعدها پس از سلجوقيان ، بويژه از قرن 8 و 9 هجرى يعنى اواخر دوره تيمورى و اوايل عهد صفوى ، بتدريج ايلات و قبايل مختلف تركمان مخصوصا يموتهاى جعفرباى به همراه ساير تيره‌هاى ديگر وارد اين ناحيه شدند . در متون و منابع تاريخى به شهر جرجان بطور مكرر اشاره شده است . مثلا در سال 740 ه حمد الله مستوفى نوشت : « . . . جرجان حاليه خراب است و مجموع ولايت داخل كبودجامه ( حاجيلر بعدى و مينودشت فعلى ) است » . 7 ويرانه‌هاى شهر جرجان در سالهاى 7 - 1352 خورشيدى توسط كارشناسان مركز باستان‌شناسى ايران مورد تفحص و حفارى قرار گرفت كه براساس كندوكاوها مشخص شد جرجان در اين دوران يعنى قرن 4 ه ( همزمان با حكومت زياريان ) در اوج شكوفائى و