بوميان محلى ناحيه غرب گرگان از واژهء « گبرى » به معنى زرتشتى ( كه خودشان آتش‌پرست مىگويند ) براى نام بردن گورستان‌ها ، قبور بزرگ و مجلل ، تعدادى از آثار تاريخى و باستانى مثل قلعه‌هاى منطقه كوهستانى ، بهره مىبرند . و نيز هنوز « قلعه گبرى » و « قبر گبرى » از كلماتى هستند كه از دهان بسيارى از روستائيان روستاهاى كوهپايه‌اى و كوهستانى گرگان ميتوان شنيد . مانويان ، مزدكيان و مسيحيان آيين مانى در زمان شاپور اول مورد توجه قرار گرفت . اين آيين مجموعهء اعتقادات و احكام دينهائى همچون مسيحيت ، زرتشتى و بودائى بود . پس از مرگ شاپور اول كه به حمايت از اين دين برخواسته بود ، آفتاب اقبال آن آيين هم رو به افول رفت ولى توانست در آسياى ميانه پيروانى را بدور خود جمع كند . مانى كه در سال 215 در روستاى ماردينوى بابل به دنيا آمده بود ، در 13 سالگى ادعاى نزول وحى بر خويشتن را نموده بود . سپس چندى بعد با نگارش چند كتاب به زبانى پهلوى و هديه آن‌ها به شاپور اول ، شروع به نوشتن كتاب‌هائى ديگر به زبان سريانى نمود . سازماندهى و تشكيلات مانويان شامل « 5 طبقه » مىشد كه در راس آن‌ها 12 رسول يا استاد قرار مىگرفتند . پس از اين‌ها 72 نفر حوارى ، كشيشان و شيوخ ، طبقه چهارم يا گزيدگان و سرانجام افراد عادى يا سماعون ( نيوشگان ) قرار مىگرفتند كه هر يكشنبه گرد هم آمده به نيايش و قرائت كتاب مقدس مىپرداختند . اساس تعاليم مانى هم دوگانه‌پرستى يعنى : « مبد . . . خير و شر ، نور و ظلمت ، خدا بعنوان پادشاه ، نيكى و اهريمن مظهر سلطان بدى » بود . 64 آيين مزدك هم در زمان قباد به اوج شهرت و گسترش رسيد ، خود مزدك پسر بامداد بود كه در نيشابور به دنيا آمد . وى نيز همچون مانى مبدا وجود را نور و ظلمت مىدانست . مزدكيان اعتقاد داشتند كه چهار نيروى تميز ، عقل ، حافظه و سرور در كنار خدايان هستند و كارهاى جهان را توسط 7 وزير به نام‌هاى سالار ، پيشكار ، پلوان ( پروان ) ، كردان ، دستورو كودك مىگردانند . اين هفت وزير در درون 12 موجود روحانى حركت مىكنند كه عبارتند از : خواننده ، دهنده ، ستاننده ، برنده ، خورنده ، دونده ، خيزنده ، كشنده ، زننده ، كننده ، آينده و شنونده . اما مزدكيان هم در جامعه زرتشتى آن عصر نتوانستند از خشم موبدان و اشرافيت