اسد الله معطوفى
141
سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )
مىشد ، اين رسم رواج يافت . يعنى نخست مىگذاشتند گوشت مردگان از استخوان جدا شود و سپس تنها استخوانها را دفن مىكردند » . 23 اين روش ملهم از دوره هخامنشى بود با اين تفاوت كه دخمهها در زيرزمين تاريك تعبيه مىشدند . البته در آنها پيهسوزهاى متعددى هم مىنهادند . اصولا دگرگونىها در عقايد و آيينهاى مذهبى مردم ايران در طول حدود 1000 سال از زمان اردشير دوم هخامنشى ( 404 - 359 ق . م ) تا پايان تمدن ساسانى روشهاى تدفين را تحت تاثير خويش قرار داده و متغير مىكردند . گورستانهاى پاى ديوار شرقى پرستشگاه آناهيتا در طول اين مدت 4 دوره تدفين را در خود جاى داده است . چرا كه در اين مدت مردگان را براى تبرك و آمرزش در جوار اين معبد يا در صخره ، يا تابوت و يا خمره به خاك مىسپردند . هرچند در دوره هخامنشى تابوتهاى سفالين ( استودانها ) مورد استفاده قرار مىگرفتند ، ولى پارتيان چندان به اين امر توجه نمىكردند . ولى در بخشى از دوران ساسانى به تبعيت از عصر هخامنشى استخوان اجساد را در خمرههاى كوچكى ( استودانها ) نهاده در ميان صخرهها مىگذاشتند . در نيپور ، كاكزه و دورا اورپوس گورستانها مشخص مىكنند كه در آنها اموات را با لوازم تدفين و در تابوتهاى سفالين دفن مىكردند . تابوتهاى مزبور غالبا لعابكارىشده و مزين به نقش برجستهء رب النوعى عريان هستند كه دانشمندان آنرا ناهيد پنداشتهاند . در يك تابوت سفالين لعابخورده موجود در موزهء ملى تهران نيز ميتوان نقش كندهاى را ملاحظه كرد . به هر صورت نتيجهاى كه از تفاوتهاى تدفين و جهت قبور در انواع گورها حاصل مىشود به ترتيب طبقهبندى زير عبارتند از : الف : دفن اسكلت به صورت پهلو و يا طاقباز ، صورت رو به پرستشگاه و جهت شمالى جنوبى كه در زير اموات سكه شاه زمان را نهاده و اطراف اسكلت را ظروف سفالين اشغال مىكردهاند . اين نوع تدفين در اطراف معبد ناهيد همدان و كنگاور معمول و متداول بود . در مغان آذربايجان شيوهء قديمترى نيز جريان داشته است . در اين ناحيه ، اسكلتها كاملا به پهلو و جمعشده در قبور چهار چينهء سنگى دفن مىشدهاند و از زير سر آنها سكههايى از ارد ، فرهاد چهارم و غيره نيز به دست آمدهاند . با اينكه اين گورها نسبت به گورهاى خمرهاى همدان و كنگاور جديدترند ولى رسم كهنتر دفن در صخره و قبور چهار