قيام ابراهيم گاوسوار ، نهضت علامه بلخى و . . . در اين راستا صورت گرفته است . هركدام از اينها سنگى از راه آزادى مردم شيعه برداشته‌اند . آن معبر به شكل ابتدايى پس از سال 1324 و 1329 باز و پس از سالهاى 1343 و 1344 گشايش مىيابد و پس از سال 1371 جاده‌اى خاكى براى عبور شيعيان از بدبختى به سوى شاهراه نجات ساخته مىشود كه در دورهء طالبان يك بار ديگر كل راه‌ها بسته مىشود . در اينجا هدف ما جنبهء سياسى موضوع نيست ، بلكه بيشتر جنبه فرهنگى و اجتماعى دارد ، لذا از فعاليت دوبارهء مدارس تشيع شروع مىكنيم . 1 - اولين مدرسه دينى تشيع پس از خرابى هزاره‌جات متأسفانه سند موثقى در دست نيست كه پس از قتل عام و خرابى هزاره‌جات در عصر امير عبد الرحمان خان ، كدام مدرسه و در كدام نقطه براى اولين‌بار شروع به فعاليت كرد . مسلم اين است كه آموزش ابتدايى ، پس از مرگ امير عبد الرحمان خان دوباره شروع ، ولى مدرسهء دينى در سطح وسيع‌تر ، كمى بعد وارد صحنه مىشود . براساس يك سند نه‌چندان موثق در حبل اللّه شماره 16 ( ميزان 1364 ) ، استاد حاج شيخ موسى يكه‌ولنگى را اولين مؤسس مدرسهء دينى بعد از خرابى هزاره‌جات معرفى كرده‌اند . « 1 » طبق آن سند ، ايشان در سال 1275 ه . ش در يكه‌ولنگ به دنيا مىآيد ؛ دروس ابتدايى را نزد ملّاى محل فراگرفته و در حدود سال 1300 ه . ش با خانوادهء خود به مشهد مىرود . مدت سه سال در

--> ( 1 ) . ولى آيت اللّه صمدى مدعى است كه اولين مدرسه در عصر امان اللّه در درّهء صوف توسط حاج شيخ ميرزا حسين دره‌صوفى تأسيس شده است .