حوزه‌هاى علميهء مشهد درس خوانده دوباره به وطن برمىگردد . او براى ادامهء تحصيل رهسپار نجف اشرف شده مدت هفت سال و چند ماه در نجف به تحصيل علم مىپردازد و محضر علماى بزرگ وقت چون آيت اللّه صدر ، شيخ باقر زنجانى ، آقا ضياء عراقى ، نائينى و سيد ابو الحسن اصفهانى را درك مىكند . در سن 36 و يا 37 سالگى به درخواست خانواده به وطن برگشته ، مدرسهء خود را در منطقه تأسيس مىكند . طبق اين سند ، حاج شيخ موسى مقارن با مرگ نادر خان به وطن برگشته است . با اين حساب ، شروع خاموشى هزاره‌جات با قدرت يافتن عبد الرحمان خان همزمان است و با مرگ نادر خان ، فعاليت فرهنگى در اين منطقه دوباره آغاز مىشود . از اين تاريخ به بعد علاوه بر مدارس و تكيه‌خانه‌هاى هزاره‌جات ، تكيه‌خانه‌هاى شهر كابل ، مزارشريف ، هرات و قندهار نيز رونقى تازه مىگيرند . كم‌كم دروس ابتدايى مساجد به مدرسه كشيده مىشود . در اين‌جا به خاطر رعايت اختصار ، از بيان آمار ، خصوصيات و اسامى مدارس دينى شيعه صرف‌نظر مىكنيم . نظر اوليور روا در مورد بازگشايى مدارس دينى شيعه در مركز ولايات اين است : « در سالهاى 60 ( 39 و 40 ) چندين مدرسهء علوم دينى از سوى شيعيان در ولايات افتتاح شد و مدارس شهرها نوسازى شدند . در هزاره‌جات سيد بهشتى به افتتاح مدرسهء تخت ورس همت مىگمارد . . . در كابل ، واعظ . . . به مديريت مدرسهء محمديه مىرسد . . . در قندهار شيخ آصف محسنى شاگرد قديمى آيت اللّه خويى در نجف ، سر برمىآورد . » « 1 »

--> ( 1 ) . افغانستان ، اسلام و نوگرايى سياسى .