واقعا جالب است و درخور تحقيق ، چرا كه آغاز پشتون‌گرايى از همين دو دوره است . بنابر تحقيقات انجام شده ، سرآغاز فعاليت فرهنگى از طريق زبان پشتو را در كنار زبان تاريخى مردم ( درى ) ، به عهد امارت شير على خان نسبت مىدهند . لذا ما صرفا جنبه‌هاى داخلى اين موضوع را ارزيابى مىكنيم و از احتمالات دست‌اندازى بيگانگان در بسط و گسترش فرهنگ خوددارى مىكنيم . اشاره به موضوع شير على خان از آن جهت اهميت دارد كه تهداب مراكز فرهنگى به شكل رسمى چه از نگاه مطبوعات و چه از رهگذر احداث مدارس عصرى و دولتى در اين دوره گذاشته مىشود . تعدادى از مورخان از جمله مرحوم غبار شير على خان را شخصيتى اصلاح‌طلب و فرهنگى دانسته‌اند . البته در مورد اين‌كه جريدهء شمس النهار اولين نشريه در افغانستان بوده است ، اكثر مورخان توافق نظر دارند . ولى دربارهء تاريخ انتشار آن اختلاف‌نظرهايى است . مثلا مرحوم فرهنگ تاريخ انتشار اولين شمارهء آن را پنج‌شنبه 15 ذيحجة الحرام 1290 هجرى قمرى ( 1873 ميلادى ) مىداند كه ما اين موضوع را در جاى خود بررسى خواهيم كرد . اما بعد از مرگ امير شير على خان ، در دورهء 22 سالهء حكومت خشن و استبدادى عبد الرحمان ، جز يك مدرسه به نام مدرسهء شاهى تمامى مراكز علمى - فرهنگى ، در مركز و ولايات تخريب و يا تعطيل شد ، تا جايى كه در اين عصر هيچ‌گونه تحول فرهنگى به چشم نمىخورد ؛ زيرا تمام دورهء او در جنگ و سركوب مردم سپرى مىشود . قربانى ماجراجويى عبد الرحمان بيشتر مردم افغانستان و خاصتا شيعيان و هزاره‌ها بودند نه كشورهاى همجوار . امير حبيب اللّه خان كه مثل تيمور شاه وارث چنين حكومت مقتدر و