مأخذش چيست و چطور مىتوان اعتبار كرد كه يك فاضل مانند مير معصوم تا عمر 47 سالگى از زيور علم معطل بوده باشد « 1 » . و خيلى جاى تعجب است كه مير معصوم در تاريخ خود اسم اين ملا با علما و فضلاى ديگر نبرده و ازو ياد نكرده ، و الّا در ذكر احوال قاضى دته سيوستانى « 2 » گويد كه « مسود اوراق نيز اقتباس علوم در حوزهء درس ايشان نموده » و چنانچه تحصيلات او اقلّا در علم حديث تا حدّى ناقص ماند خودش اظهار نموده كه بعد از فتح گجرات « 3 » بملازمت شيخ حميد مشرف شده « مشكوة را من اوله الى آخره مع كتب حديث پيش ايشان گذرانيده و اجازه حاصل نموده » « 4 » . ما نمىتوانيم به خوبى تعيين كنيم كه در كدام سال مير معصوم وطن مألوف خود را ترك گفته بگجرات رفت . بيان مؤلف مآثر الأمراء كه بعد از فوت پدر « ناگاه افلاس سنگ تفرقه بجمعيت آباد احوالش انداخت پا پياده عازم گجرات گرديد » « 5 » خلاف واقع مىنمايد ، زيرا كه در سال 998 ه چون در معيّت خواجه نظام الدين احمد بخشى « 6 » از گجرات به حضرت اكبر پادشاه بلاهور

--> ( 1 ) بدايونى گويد ( جلد 3 ، ص 366 ) كه مير در طالب علمى خيلى كوشيده و از آنجائي كه مير معصوم بعضى سوادهاى ميرزا شاه حسن ارغون ( المتوفى 962 ه ) در كتابخانه قاضى مذكور ديده بود ، مىتوان استنباط كرد كه بعد از سنه 962 يعنى تقريبا بعمر بيست سالگى در خدمت قاضى دته بوده باشد . ( 2 ) راجع احوال قاضى دته ، متن ص 200 ، ص 8 - 9 . ( 3 ) فتح گجرات در سنه 981 - 982 ه ( 1572 - 73 م ) بر دست اكبر پادشاه وقوع يافت ، و اخيرا در سنه 991 ه بر دست ميرزا عبد الرحيم خانخانان ، و چنان مىنمايد كه مير معصوم بعد ازين فتح اخير در حوزه درس شيخ حميد داخل شده است . ( 4 ) راجع متن ، ص 203 ، س 11 - 13 . شيخ حميد بن قاضى عبد اللّه بن قاضى ابراهيم در بيلهء محدث ، از اهل صلاح و تقوى بود ، و در علوم عقلى و نقلى مهارت تمام داشته ( راجع طبقات اكبرى ، جلد دويم ، ص 465 ) . در سنه 1002 همچون خان أعظم عزيز كوكه عازم حج شده شيخ حميد نيز برفاقت او به زيارت حرمين شريفين مستعد شد ، و در مكه رحل اقامت انداخته بدرس حديث پرداخت . ( 5 ) جلد دويم ، ص 326 . ( 6 ) خواجه نظام الدين احمد بن خواجه مقيم هروى مؤلف طبقات اكبرى در سنه 991 ه به بخشيگرى گجرات تحت