عبد الرضا سالار بهزادى
168
بلوچستان در سالهاى 1307 تا 1317 قمرى ( فارسى )
بلوچستان در دست نيست . ظنّ قريب به يقين آنست كه او را در خاك بلوچستان هيچگونه مالكيتى نبوده و تمامى مالكيت او در خاك ايالت كرمان و به طور عمده در حوزهء بم و نرماشير قرار داشته است . همچنين نگارنده از آثار و ابنيهء عمرانى ابراهيم خان در شهرهاى بلوچستان آگاهى ندارد ؛ امّا با توجه به خوى و خصلت او و نيز عملكردش در شهر بم احتمال مىتوان داد كه حداقل در بمپور مركز آن زمان ايالت بلوچستان ابنيهاى عمرانى احداث نموده بود ، هرچند كه اكنون اثرى از آنها به جاى نمانده باشد و بهويژه آنكه پس از انتقال مركزيت بلوچستان از بمپور به فهرج ( ايرانشهر كنونى ) بلافاصله پس از مرگ سعد الدوله بمپور رو به ويرانى نهاد و اين سير نزولى و روند ويرانى و تخريب تا همين اواخر ادامه داشت ؛ كماآنكه از آبانبارى هم كه مرحوم سليمان خان بهجت الدوله برادرزن سعد الدوله در زمانى كه همراه با ابراهيم خان در بلوچستان به سر مىبرده است و يا در طى ساليانى كه به حكم سعد الدوله فرماندهى قواى ساخلو بمپور را برعهده داشت ، در بمپور احداث نموده بود و فيروز ميرزا فرمانفرما در صفحهء 29 سفرنامهء خود به آن اشاره كرده است و نوشته كه به علت بدى فوق العادهء آب بمپور - يكى از علل تصميم فيروز ميرزا به انتقال مركز ايالت به فهرج - كه آب پس از دو روز در آبانبار متعفن مىشود ، آبانبارى كه سليمان خان ساخته و بدون استفاده باقى مانده بود ، اينك اثرى برجاى نمانده است . 332 از آثار و ابنيهء عام المنفعه به جاى مانده از ابراهيم خان سعد الدوله در بم يكى مسجد سعد الدوله است كه هنوز اهميت و مركزيت خود را حفظ نموده و در حكم مسجد جامع شهر بم محسوب مىشود . دو باب حمام و نيز آبانبارى در جنب همان مسجد از آثار مرحوم سعد الدوله بود كه قسمتى از حمامها در جريان احداث خيابانى كه اينك بو على ناميده مىشود در مسير خيابان قرار گرفت و بههرحال با توسعهء امكانات جديد شهرنشينى ، هم درب آبانبار و هم باقى ماندهء حمامها مسدود شده و اينك نشانهاى از آنها در بيرون ظاهر نيست . شايد جاى گفتن اين نكته در همينجا باشد كه پس از احداث خيابانى كه اينك بو على نام دارد ، در شهر بم ( اوايل دههء 1340 خورشيدى ) كه قسمتى از حمامها و بخش عمدهء حسينيهء « خانم سعد الدوله » نيز در مسير آن واقع شد ، نظر به خدمات اين سردار ناشناختهء تاريخ خيابان عليرغم پارهاى مخالفتها به نام « خيابان سعد الدوله » نامگذارى شد . پس از پيروزى انقلاب شكوهمند اسلامى در 1357 ، در بحبوحهء شور انقلابى ملّت كه مىخواست به جبران ناشنيده ماندن ، به خصوص در سالهاى پس از 1342 ، بر همهء گذشته خط بطلان بكشد ، نام خيابان نيز بدون تأمل و بررسى به بو على تغيير يافت . جالب آن كه در همان بحبوحه فردى ناآشنا با بم و تاريخ و مردم آن شهر روى مخالفت كلّى با « دوله » و « سلطنه » پيشنهاد تغيير نام مسجد سعد الدوله را نمود و تنها هوشيارى و آگاهى حضرت حجت الاسلام علامهء آيت اللهى امام جمعهء وقت و نمايندهء حضرت امام قدس سره شريف در شهر بم و نيز اينبار آگاهى مردم توانست مانع اين ناسپاسى بيشتر نسبت به مردى شود كه ذرّات وجود خويش را در راه خدمت به