علم به هر سوى بشتابند . دشتها و هامونها طى كنند و درياها درنوردند . اين فريضه ، عام و همگانى و مؤكد است و در آن هيچ گونه استطاعتى شرط نيست ، زيرا اسلام مىگويد : « طلب العلم فريضة على كل مسلم » « 1 » و نيز ، « اطلبوا العلم و لو بالصين » « 1 » و نيز : « اطلبوا العلم و لو بسفك المهج و خوض اللجج » « 1 » از اين رو براى خلق اسلام لازم بود كه آبادىها و راهها و منازل و مردمان ديگر را خوب بشناسند تا با بصيرت كامل به جستجوى دانشها بپردازند . ب : سفر حج . مىبايست مسلمانان براى اين سفر راهها ( مسالك ) و آباديها و كشورها ( ممالك ) را كه سر راهشان بود نيك بشناسند . اين سفر نيز فريضه بود و مسلمانان از سراسر عالم ، چنان هم اكنون ، براى انجام مراسم و آيين آن روانه مىشدند . ج : معرفت آفاق . اسلام از آغاز كار با آموزشهاى خود استعداد و شعور فردى و اجتماعى مسلمين را توسعه داد . قرآن كريم با نقل سر گذشت گذشتگان ، مردم را توجه داد كه بايد در آثار پيشينيان نيك بنگرند و پند آموزند . تا هم براى سعادت خويش به مقدار عينيت مقاومت پىبرند و هم سير در عالم و معرفت آفاق و نفوس و تأمل در شهرها و آباديها و ويرانىها ، مايهء توسعهء انديشه و گستردگى قلمرو ذهنيات آنان گردد . د : سازمان ادارى و سياسى . در مورد اراضى و شهرهاى مفتوح و علل فتوح و مسائل جزيه و خراج و ساير نظامات مملكتى ، حوزهء اسلام نيازمند بود كه تحقيقات درست و كاملى داشته باشد . از اين رو لازم بود كه مسائل شناخته شده را تدوين كنند و ناشناخته‌ها را با تحقيق و تفحص بشناسند و بشناسانند . اين همان بود كه امثال ابن خرداد به را به تدوين مباحث جغرافيا و پيش از او قدامة بن جعفر را به اين تدوين واداشت . بر روى هم ، اينها - و هم تاكيدى كه اسلام در راه گستردگى دامنهء علوم و دانشها مىكرد - عواملى بود كه جغرافياى اسلامى را با شكل خاص خود بوجود آورد . و دانشمندان اسلام را واداشت تا علم جغرافيا ، حتى شعبهء جغرافياى انسانى ، را تدوين كنند . كارنامهء اين حركت علمى در زمينه جغرافيا « مدرسهء اسلامى » ناميده مىشود . مدرسهء دوم : مقصود از مدرسهء عربى ، اطلاعاتى است كه عرب قبل از اسلام نيز از مسائل جغرافيائى داشتند ، كه مقدارى از آن به معرفت « انواء » ( جغرافياى فلكى ) باز مىگشت و نيز معرفت و

--> ( 1 ) - معالم الاصول ، چاپ سنگى 1300 ه ، ص 9 ، و نيز اسناد روائى او .