2 . چند نكتهء تاريخى از زندگى نسفى رساله‌هاى منتشره در اينجا به ما امكان مىدهد تأييد كنيم كه مؤلّف مورد نظر ما در واقع زادهء نسف بوده كه خود بارها آن را « كشور خود » خوانده است . فريتس ماير محل اقامت وى را بخارا دانسته و گفته است كه چگونه وى در ماه رجب سال 671 به ترك شهر خويش براى هميشه ، برانگيخته شد . اين همان تذكر مقدّمهء كشف الحقائق است كه با وجود آن همه صراحت و روشنى موجب اشتباه مؤلف مجالس العشّاق گرديده ، شخص اخير آن حادثه را مربوط به دوران تهاجم چنگيزخان مغول دانسته است . در مقابل ، هر گونه شرح وقايع زندگانى نسفى به پنجاه سال عقب برده شده است . از يك جانب ، وى سال مرگ او را 661 هجرى در ابركوه دانسته ، يعنى 9 سال پيش از تاريخ راستين فرار وى از بخارا . از جانب ديگر ، شرح دلبستگىهاى وى به پسر سلطان جلال الدين منكبرنى را ، كه در هنگام تهاجم مغولان كشته شده است ، حكايت مىكند . « 1 » تذكر مجالس كه مبتنى بر سوءتفاهم است از نظر تاريخى عارى از اعتبار مىباشد . همهء نوشته‌هاى نسفى كه حاوى تاريخى است ، تنها به استثناى نخستين رسالهء انسان كه در بخارا به رشتهء نگارش درآمده ، بعد از تاريخ ادعايى مرگ وى مىباشد . بدبختانه ، نگاشته‌هاى تاريخ‌دار وى فوق‌العاده معدود مىباشد . كشف الحقائق حاوى دو تاريخ است ، يكى تاريخ فرار مؤلف از بخارا در سال 671 ، ديگرى تاريخ خواب ديدن او ، در روز اول جمادى الاوّل 680 ، در ابركوه . مىتوان تاريخ سال 700 هجرى را نيز بر آن‌ها افزود ، تاريخى كه در آن نشر آن نوشته ممكن مىشود ولى مربوط به آينده است . رسالهء چهارم انسان در سال 680 هجرى در شيراز نگارش يافت . برخى از نگاشته‌هاى ديگر درست نام محل تصنيف را ذكر كرده است ، نه تاريخ آن را . من بر خلاف آقاى فريتس ماير ، تصوّر نمىكنم كه بتوان مسير دقيق سفر نويسنده را در ايران ترسيم كرد ، به ويژه اينكه اطلاعات نسخه‌هاى دست‌نويس مختلف يك رسالهء واحد هميشه با هم نمىخوانند . بدين‌سان ، در حالى كه بر طبق نسخهء شهيد على پاشا ، 1363 و منگنه 112 ، ده فصل آخر كتاب التنزيل « بر سر مزار سعد الدّين حمويه در بحرآباد خراسان » تصنيف گرديده ، نسخهء خطّى قاهره از شهر سمرقند به عنوان محلّ تأليف آن سخن مىگويد ( ر . ك . صفحات بعدى ) . اگر اين تذكر درست باشد ، تنزيل به تمامى پيش ازين كه نسفى براى هميشه ماوراءالنهر را ترك گفته باشد تصنيف گرديده است .

--> ( 1 ) مجالس العشاق ، منزل 28 ، چاپ كوانپور ، 1318 ه . ق . صص 115 و بعد .