ليلةالقدر است ، و نسبت به بازگشتن يوم القيامة است . ( 6 ) اى درويش ! عقل اوّل قلم خداى و رسول اللّه است ، و علّت مخلوقات ، و آدم موجودات است ، و به صفات و اخلاق خداى آراسته است . و از اينجا گفته‌اند كه خداى تعالى آدم را بر صورت خود آفريده . هيچ‌يك از عقول و نفوس از بارى تعالى و تقدّس فيض قبول نمىتوانند كرد ، الا عقل اوّل ، كه اعلم و اشرف عقول است . عقل اوّل از بارى تعالى و تقدّس فيض قبول مىكند ، و به فرود خود مىدهد . هريك از عقول از بالاى خود مىگيرند ، و به فرود خود مىدهند ، هريك يد اخذ و يد اعطا دارند ، مىگيرند و مىدهند . واجب الوجود مىدهد و نمىگيرد ، از جهت آنكه بالا ندارد ، و تنزيه و تقديس و علم و حكمت ذاتى دارد . ( 7 ) اى درويش ! 106 عقول و نفوس عالم علوى جمله شريف و لطيف‌اند و جمله علم و طهارت دارند 10 ، و هركدام كه بالاتر است ، و به عقل اوّل نزديك‌تر است ، شريف‌تر و لطيف‌تر است ، و علم و طهارت وى بيشتر است . و در افلاك نيز همچنين مىدان ، هر فلك كه بالاتر است ، و به فلك‌الأفلاك نزديك‌تر است ، شريف‌تر و لطيف‌تر است . در نزول هركدام مرتبه كه به مبدأ نزديك‌تر است ، شريف‌تر و لطيف‌تر است ، و در عروج هركدام مرتبه كه از مبدأ دور تر است ، لطيف‌تر و شريف‌تر است ، از جهت آنكه در نزول كدورت به بن نشيند ، و در عروج صافى بر سر آيد . و اگر چنين گويند كه در بسايط هرچند از مبدأ دور تر مىشوند خسيس‌تر مىگردند ، و در مركبات هرچند از مبدأ دور تر مىشوند ، شريف‌تر مىگردند ، هم راست باشد . ( 8 ) چنين مىدانم كه تمام فهم نكردى ، روشن‌تر ازين بگويم . بدانكه اوّل خداى است ، باز عقل ، باز نفس ، باز طبيعت . نزول تمام شد . چون نزول بر اين وجه آمد ، و عروج در مقابلهء نزول باشد . پس در عروج اوّل طبيعت باشد ، باز نفس ، باز عقل ، باز خدا . عروج تمام شد . معلوم شد كه هرچه در نزول اوّل ، در عروج آخر است ، و معلوم شد كه در نزول اوّل شريف‌تر است ، و در عروج آخر شريف‌تر است . ( 9 ) اى درويش ! اوّل خداى است ، و انبيا و اوليا مظاهر خداىاند . باز عقل است ، و حكما و علما مظاهر 107 عقل‌اند . باز نفس است ، و سلاطين و ملوك مظاهر نفس‌اند . باز طبيعت است ، و عوام و صحرانشينان مظاهر طبيعت‌اند . چون اوّل خدا بود ، يكى آمد . و چون عقل در مرتبهء دوم افتاد ، دو قسم آمد . و چون نفس در مرتبهء سوم ، افتاد سه قسم